ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η τυραννία της ευτυχίας

Ηδονή πάση θυσία ακόμη και από ένα ρομπότ

Στο προηγούμενο βιβλίο του, τον «Πειρασμό της αθωότητας», είχε καταγγείλει τη
λατρεία της εποχής για τα θύματα. Στην «Αέναη Ευφορία», που μόλις κυκλοφόρησε
από τις εκδόσεις Grasset, ο Πασκάλ Μπρυκνέρ μιλά για τη νέα τρομοκρατία που
καθιστά την ευτυχία υποχρεωτική. Το ένα βιβλίο αντιφάσκει προς το άλλο;
Καθόλου, λέει ο γάλλος συγγραφέας σε συνέντευξή του στη Φιγκαρό. Η αναγόρευση
της ευτυχίας ως υψίστου και άμεσου ιδανικού, ενός ιδανικού που είναι όμως
αδύνατον να εκπληρωθεί, οδηγεί μοιραία στη θυματοποίηση. Αφού μας απαγορεύουν
να υποφέρουμε, γινόμαστε κατ’ ανάγκη θύματα. Μόλις αισθανθούμε λίγο down,
θεωρούμε πως είμαστε άρρωστοι και καταφεύγουμε στον γιατρό, τον γκουρού ή το
κουτί με τα χάπια.

Για τον χριστιανισμό, επισημαίνει ο Μπρυκνέρ, ο πόνος συνέβαλε στην εξαγορά
των αμαρτιών και τη λύτρωση. Η ηδονή και η ευτυχία θα αποκατασταθούν με την
Αναγέννηση, και ιδίως με τον Διαφωτισμό, όταν η ιδέα της προόδου θα πάρει τη
θέση της αιωνιότητας. Δεν χρειάζεται πια να περιμένει κανείς να ταξιδέψει στον
ουρανό για να αισθανθεί ευτυχισμένος. Το καθήκον είναι απολύτως συμβατό με την
ευτυχία. Τη δεκαετία του ’60, με τον καπιταλισμό να περνά στην εποχή της
κατανάλωσης και τον πολίτη της Δύσης να απελευθερώνεται από τον χαλκά της
συλλογικότητας, η σεξουαλική ελευθερία θα λάβει τον χαρακτήρα τρομοκρατίας. Η
ηδονή είναι υποχρεωτική. Κι αφού δεν υπάρχει πια κανένα εξωτερικό εμπόδιο, ο
μόνος που μπορεί να μας εμποδίζει να νιώθουμε ηδονή είναι ο εαυτός μας. Η
ενοχοποίηση και η κατάθλιψη δεν απέχουν παρά ένα βήμα.

Η κατά Μπρυκνέρ «μονόδρομη σκέψη» έχει, έτσι, δύο σκέλη: οικονομία της αγοράς
για όλους και έκσταση για τον καθένα. Ώς και ο Όμιλος της Ρώμης επινόησε την
«Ακαθάριστη Εθνική Ευτυχία»… Για τους απροσάρμοστους υπάρχουν χρήσιμα
βοηθήματα: μια μοντέρνα εκδοχή του βουδισμού, που γίνεται συμπλήρωμα του
σώου-μπίζνες, και μια πνευματικότητα «με το κλειδί στο χέρι» που επινόησαν ο
Δαλάι-λάμα και ο Πάολο Κοέλο. Την ίδια ώρα «εκδημοκρατίζεται» και η ανία. Αν
τον 18ο αιώνα ήταν προνόμιο των πλουσίων, σήμερα έχει γίνει η αρρώστια του
καθενός. Κάθε μέρα μοιάζει με την προηγούμενη ­ κι έτσι αισθανόμαστε την
ανάγκη να αναζητούμε συνεχώς το ασυνήθιστο και το εξαιρετικό. Αυτό μας
διδάσκουν οι πάντες, από τον Σαντ και τον Ρεμπώ μέχρι τους Σιτουασιονιστές και
τον Μάη του ’68. Όλοι είμαστε κληρονόμοι τους.

Κάπως έτσι έχουμε βρεθεί να ταλαντευόμαστε ανάμεσα στη μουντάδα και τη μέθη.
Ανάμεσα στην ηδονή και τον πόνο. Ο σύγχρονος πολίτης είναι ένας άνθρωπος
κακοδιάθετος που εξεγείρεται εναντίον της κακής του διάθεσης. Δεν μπορεί ούτε
να την αποδεχθεί ούτε να της ξεφύγει. Έχουμε χάσει την τέχνη της αντοχής, τις
συλλογικές τελετές που μας επέτρεπαν να ερχόμαστε αντιμέτωποι με τον πόνο και
τον θάνατο. Είμαστε θύματα της τρομοκρατίας της ευτυχίας. Αυτό που χρειάζεται,
λέει ο Μπρυκνέρ, είναι μια αντίληψη της δυστυχίας.