ΔΡΟΜΟΙ

Πάνε 20 χρόνια…

… από τον θάνατο του Φράνκο Μπασάλια, του ψυχιάτρου που είχε το θάρρος να
επιβιβαστεί στο «πλοίο των τρελών» και να ζητήσει να κλείσουν τα φρενοκομεία.
Στην Ιταλία τιμούν την επέτειο δεόντως, με εκδόσεις και συζητήσεις για το έργο
του. Το ταξίδι του Μπασάλια άρχισε από την «κλινική», από αυτό το
εξαμβλωματικό γέννημα της κοινωνίας. Αυτή, για να περιφρουρήσει την ησυχία της
και τις ισχύουσες σχέσεις εξουσίας ανέθεσε στην κλινική να βρει τις
επιστημονικές δικαιολογίες που θα έκαναν απαραίτητο και γενικά αποδεκτό τον
εγκλεισμό των τρελών μέσα σε τέσσερις τοίχους. Έτσι, για την κοινωνία, όταν
κάποιος μπαίνει στο φρενοκομείο, παύει πια να είναι «τρελός», μεταμορφώνεται
σε «ασθενή» και ως τέτοιος γίνεται «ορθολογικός». Την ώρα που η επιστήμη των
φρενοκομείων έθετε τις υπηρεσίες της στη διάθεση της κοινωνίας που ήθελε να
βλέπει μονάχα ό,τι της αρέσει, ο Μπασάλια ακολουθούσε την αντίθετη πορεία για
να πείσει την κοινωνία να αποδεχτεί εκείνο ακριβώς που την ανησυχούσε
περισσότερο: τον «διαφορετικό άνθρωπο».

Ο Μπασάλια…

… δίνει δυο ορισμούς για την τρέλα. Ο πρώτος: «Η τρέλα είναι η
διαφορετικότητα ή ο φόβος της διαφορετικότητας». Ο δεύτερος: «Η τρέλα είναι
μια ανθρώπινη κατάσταση. Υπάρχει όπως και η λογική. Το πρόβλημα είναι πως η
κοινωνία, αντί να αποδεχτεί την τρέλα όπως και τη λογική, αναθέτει σε μια
επιστήμη, την ψυχιατρική, να μεταφράσει την τρέλα σε «ασθένεια», ώστε να την
εξαφανίσει. Αυτός είναι ο λόγος ύπαρξης του φρενοκομείου». Όμως, δεν ήταν αυτή
η πρόθεση του Φιλίπ Πινέλ, που το 1793 άνοιγε στο Παρίσι το πρώτο φρενοκομείο,
βγάζοντας τους τρελούς από τις φυλακές, που έως τότε δεν τους ξεχώριζαν από
τους εγκληματίες. Με αυτή τη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς της, η ψυχιατρική
εμφανίζεται ως επιστήμη της απελευθέρωσης του ανθρώπου. Μα μονάχα για λίγο,
αφού γρήγορα οι τρελοί θα βρεθούν σε μια άλλη φυλακή. Η ιστορία της
ψυχιατρικής είναι γεμάτη σπουδαία ονόματα, μα η ιστορία της τρέλας είναι
μονάχα ετικέτες: υστερία, μανία, σχιζοφρένεια.

Η σχιζοφρένεια…

… είναι όμως άραγε όπως η ιογενής ηπατίτιδα; ΄Η μήπως αλλάζει από άτομο σε
άτομο, από προσωπική ιστορία σε προσωπική ιστορία, έτσι που τα συμπτώματά της
να μη χωρούν σε έναν τόσο κοινό παρονομαστή; Η σπουδή της ψυχιατρικής να
οργανωθεί πάνω στο μοντέλο της ιατρικής την έσπρωξε να ισοπεδώσει την
«υποκειμενικότητα» του τρελού, να τον «αντικειμενικοποιήσει» μπροστά στη
μοναδική νόμιμη υποκειμενικότητα του ψυχιάτρου. Στην Τεργέστη, ο Μπασάλια
διατύπωσε την αρχή της ισότητας ασθενούς και γιατρού, του ασθενούς που έχει
ανάγκη από θεραπεία, από αληθινές απαντήσεις, από χρήματα, από οικογένεια, από
όλα εκείνα που έχει ανάγκη και ο γιατρός.

Οι σχέσεις…

… ασθενούς και γιατρού έχουν σήμερα διολισθήσει σε ένα αμάλγαμα από
στατιστικούς αριθμούς και φαρμακολογία που ανοίγουν μια άλλη φυλακή για τους
τρελούς μέσα στο ίδιο τους το σώμα, που κάνουν τους ανθρώπους χημικά ρομπότ.
Οι σύγχρονες ανακαλύψεις θεωρούν τον άνθρωπο και τους σκοτεινούς μαιάνδρους
του εγκεφάλου του σαν ένα απλό εργαστήριο όπου η επιστήμη επαληθεύει τις
υποθέσεις της. Τρελοί, μετανάστες, εξαρτημένοι, άστεγοι, περιθωριακοί ­
παντού, η «διαφορετικότητα» εξακολουθεί να είναι αφόρητη για την κοινωνία.
Ύστερα από είκοσι χρόνια, η ουτοπία του Μπασάλια για πιο ανθρώπινες σχέσεις
μοιάζει με ναυάγιο.