ΔΡΟΜΟΙ

Το ενδιαφέρον…

… του Τσβέταν Τοντόροφ για τη θεωρία της λογοτεχνίας έχει σβήσει. Εύκολα το
διαπιστώνει κανείς, αν έχει την τύχη να τον συναντήσει ­ όπως ο δημοσιογράφος
της εφημερίδας «Γκάρντιαν» Ντέσμοντ Κρίστι, που τον βρήκε στο Παρίσι. Εκεί, ο
Βούλγαρος θεωρητικός της σημειολογίας και του στρουκτουραλισμού διευθύνει τα
ερευνητικά προγράμματα του Εθνικού Κέντρου Ερευνών. Τα ράφια του είναι γεμάτα
από τα βιβλία του. Μα δεν του αρέσει πια να μιλάει για τη θεωρία της
λογοτεχνίας. Πιο πολύ από όλα, του αρέσει να μιλάει για ένα από αυτά τα
βιβλία, που είχε εκδοθεί για πρώτη φορά στο Παρίσι, το 1991: «Η ηθική ζωή στα
στρατόπεδα συγκέντρωσης».

Η αναζήτηση…

… της ηθικής σε τόσο ανήθικους τόπους δεν είναι άραγε ανώφελη; Πολλοί από
εκείνους που έζησαν εκεί αρχίζουν τη διήγησή τους ­ το βιβλίο του Τοντόροφ
είναι γεμάτο τέτοιες διηγήσεις ­ λέγοντας πως δεν υπάρχει ηθική ζωή στα
στρατόπεδα συγκέντρωσης, πως καθένας προσπαθεί να επιζήσει με κάθε τρόπο, homo
homini lupus, πως βρίσκεται σε πόλεμο με όλους τους άλλους. «Ωστόσο πίσω από
αυτές τις διηγήσεις», λέει ο Τοντόροφ, «μπορεί κανείς να διακρίνει πως δεν
είναι ακριβώς έτσι και πως κανείς από αυτούς τους ανθρώπους δεν θα μπορούσε να
είχε επιζήσει χωρίς ένα χέρι βοηθείας. Μπορεί η ηθική ζωή να ήταν δύσκολη, μα
υπήρχε εκεί».

Αξιοπρέπεια….

… Να μπορεί κανείς να στέκεται όρθιος, να σέβεται στον εαυτό του. Σε κάθε
έγκλειστο που άρπαζε το ψωμί από το χέρι του συγκρατούμενού του, αντιστοιχούσε
άλλος ένας που έδινε το δικό του στον διπλανό του. Πνευματική εγρήγορση. Ο
έρωτας για μια ωραία, αφηρημένη ιδέα, που πηγαίνει πέρα από την ανάγκη της
επιβίωσης. Όπως στο Ράβεσνμπρουκ με τη Μιλένα Γιεσένκα ­ τη Μιλένα του Κάφκα ­
και τη Μαργκρέτε Μπούμπερ-Νόιμαν. Βρήκαν σε ένα περιοδικό τη φωτογραφία από
έναν πίνακα του Μπρίγκελ, την έκοψαν και την κόλλησαν στον τοίχο. Έτσι, σαν
μια πράξη διαμαρτυρίας. «Ξέκλεβαν κάθε τόσο λίγες στιγμές και πήγαιναν για να
κοιτάξουν τον πίνακα», λέει ο Τοντόροφ. «Ήταν αυτή μια ηθική πράξη που
επιβεβαίωνε την αξιοπρέπεια του ανθρώπου».

Το μήνυμα…

… από τον πόνο και το θάνατο στα στρατόπεδα συγκέντρωσης μπορεί να είναι
απλό, όταν είναι να διαλέξει κανείς ανάμεσα στο άσπρο και το μαύρο, ανάμεσα
στο θύτη και το θύμα. Για τον Τοντόροφ, αυτό δεν είναι αρκετό. Το ενδιαφέρον
ξεκινάει από εκεί και πέρα, όταν πια όλα έχουν ειπωθεί. Γιατί μονάχα σε
ακραίες καταστάσεις υπάρχουν θύματα που μονάχα σκοτώνονται ή βασανίζονται. Τις
περισσότερες φορές έχουν ­ έστω και περιορισμένο ­ περιθώριο αντίδρασης. Εκεί
ακριβώς ανθεί η ηθική ζωή μέσα στα στρατόπεδα. Η πλήρης «τερατοποίηση» του
θύτη, όπως την κάνει ο Ντάνιελ Γκολντχάγκεν με τη θεωρία του για τον
«εξοντωτικό αντισημιτισμό», δημιουργεί μια «ουσία» που όσοι δεν είναι μέσα σε
αυτήν αισθάνονται πως το θέμα δεν τους αφορά. Η υπεραπλούστευση έχει
αποτέλεσμα να μη βλέπει κανείς το «κακό» ή το «καλό» παρά μονάχα αν είναι
αρκετά μαύρο ή άσπρο. Η κρίση, το συναίσθημα, οι αποχρώσεις, μένουν για τους
ποιητές. Έτσι και αλλιώς είναι πιο ολοκληρωμένοι ­ δηλαδή λιγότερο
«αντικειμενικοί» ­ άνθρωποι από τους ιστοριογράφους.