ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εκφυλισμός ή μεταμόρφωση;

Μέχρι σήμερα, η βασική ανησυχία των εφημερίδων για το Ίντερνετ ήταν το κατά
πόσο το οικονομικό τους μοντέλο θα μπορούσε ποτέ να είναι κερδοφόρο. Τώρα το
ζήτημα διευρύνεται και γίνεται ακόμα πιο σοβαρό καθώς οι εφημερίδες
συνειδητοποιούν πως η ηλεκτρονική έκδοση στο Δίκτυο έχει αντίκτυπο στις αρχές
της δημοσιογραφίας και την (μη) εφαρμογή τους.

Όλα ξεκινούν από την απλή διαπίστωση ότι τα έσοδα των εφημερίδων στο Ίντερνετ
προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από τη διαφήμιση, κάτι που αποτελεί πρωτόγνωρη
πραγματικότητα για ένα μέσο που έχει συνηθίσει να έχει δυο (συχνά ίσου βάρους)
πηγές εσόδων. Αυτή η απόλυτη εξάρτηση από τη διαφήμιση ­ ήδη προβληματική
καθώς τα διαφημιστικά κονδύλια που διατίθενται στο Ίντερνετ είναι ακόμη μικρά
­ επιδεινώνεται λόγω της φύσης και των συνεπαγόμενων δυνατοτήτων του μέσου. Σε
τέτοιο βαθμό που πολλοί πλέον μιλούν για την «εκδίκηση» της διαφήμισης.

Οι διαφημιστές και διαφημιζόμενοι πάντα γνώριζαν ότι η μισή τους δαπάνη
πήγαινε χαμένη αφού οι ρεκλάμες τους «άγγιζαν» αρκετό κόσμο που ήταν εκτός του
κοινού που στόχευαν. Στο Ίντερνετ όμως μπορούν πλέον να γνωρίζουν όχι μόνο
πόσοι είδαν το «σποτ» αλλά και πόσοι απ’ αυτούς ενδιαφέρθηκαν να μάθουν
παραπάνω για το προϊόν και, συχνά, ποιοι ήταν αυτοί (ονοματεπώνυμο, διεύθυνση
κ.λπ.). Έτσι, πολλοί διαφημιζόμενοι ζητούν πλέον να πληρώνουν μόνο για τους
άμεσα ενδιαφερόμενους (δηλαδή για κάθε χρήστη που ζήτησε να ενημερωθεί πάνω
στο προϊόν τους) ή, ακόμα χειρότερα (για τα μέσα), προσφέρουν ως μόνη αμοιβή
ποσοστά επί των πωλήσεων που θα προέρθουν από την συγκεκριμένη διαφήμιση.

Κατά συνέπεια, το οικονομικό συμφέρον των ηλεκτρονικών εφημερίδων αναγάγει ως
βασικό στόχο την προώθηση της κατανάλωσης διαφημιζόμενων προϊόντων και
υπηρεσιών. Το αποτέλεσμα είναι όλο και περισσότερες υπηρεσίες όπου το
δημοσιογραφικό υλικό απλά λειτουργεί ως πλαίσιο για διάφορες αγορές. Για
παράδειγμα, οι σελίδες για ταξίδια και τουρισμό περιέχουν αφιερώματα,
συμβουλές και πληροφορίες με την ελπίδα ότι ο χρήστης θα αγοράσει επί τόπου τα
αεροπορικά του εισιτήρια και η εφημερίδα θα πάρει το ποσοστό της. Για πολλούς,
αυτή η τάση δεν είναι αναστρέψιμη. Πρόσφατη μελέτη της εταιρείας συμβούλων
Μπουζ, Άλεν και Χάμιλτον προβλέπει ότι το 2005 ο διαχωρισμός μεταξύ
δημοσιογραφίας και εμπορικής δραστηριότητας θα έχει γίνει πολύ πιο ασαφής.

Και εάν η εκδοτική πολιτική των εφημερίδων στο Δίκτυο είναι λόγος ανησυχίας,
τότε ο προσανατολισμός και οι πρακτικές εκπαίδευσης των νέων «δημοσιογράφων
Ίντερνετ» πρέπει να σημάνουν κάποιο συναγερμό. Αντί των αρχών και του κώδικα
δεοντολογίας του επαγγέλματος, οι νεαροί συντάκτες μαθαίνουν τεχνικές
παραγωγής και τη φιλοσοφία του Δικτύου, όπου κάθε πληροφορία συνδέεται πάντα
με κάποια άλλη. Ουδείς λόγος για την ακρίβεια της πληροφορίας ­ ειδικά όταν το
ζητούμενο είναι η ταχύτητα, δηλαδή η πρωτιά στην μετάδοσή της. «Το να
περιμένει κανείς την επόμενη μέρα για να δημοσιεύσει την είδηση στην έντυπη
εφημερίδα είναι σοβαρότατο σφάλμα» έλεγε πρόσφατα ο Χάουαρντ Τάινερ,
διευθυντής της «Σικάγο Τρίμπιουν», σε συνάντηση που διοργάνωσε η ΔΕΕ.

Ωστόσο, αυτή η τάση δεν αφήνει αδιάφορα ούτε τα διοικητικά στελέχη των
εφημερίδων ή τους επικεφαλής των ηλεκτρονικών εκδόσεων. «Κακά τα ψέματα, με
δωρεάν πληροφορία και ποσοστά από τις πωλήσεις των διαφημιζόμενων δεν βγαίνουν
λεφτά», σχολίασε ­ ανεπίσημα ­ διευθυντικό στέλεχος μεγάλης αμερικανικής
εφημερίδας στην ίδια συνάντηση. Για να συμπληρώσει: «Εδώ δεν βγάζουν λεφτά οι
ίδιοι οι διαφημιστές, θα βγάλουμε εμείς που παίρνουμε μόνο ένα μικρό ποσοστό ­
άντε 10% ­ και έχουμε από πάνω να πληρώσουμε και όλους αυτούς τους
δημοσιογράφους;».

Υπάρχει διέξοδος από αυτόν στον σταδιακό εκφυλισμό της δημοσιογραφίας στο
Δίκτυο; Ίσως ­ εάν οι εφημερίδες πάρουν το μεγάλο ρίσκο και προχωρήσουν στο
Ίντερνετ επενδύοντας στην ποιότητα της ειδησεογραφικής τους ύλης. Το
παράδειγμα της ηλεκτρονικής υπηρεσίας της «Γουώλ Στρητ Τζέρναλ» ­ αλλά και του
ελληνικού «Σπόρτλαϊν» ­ δείχνουν ότι αυτή η προσέγγιση μπορεί να φέρει έσοδα
και από τον χρήστη, απεγκλωβίζοντας το μέσο από την πλήρη διαφημιστική
εξάρτηση. Και μετά δεν θα είναι ιδιαίτερα δύσκολο να πεισθούν οι διαφημιστές
ότι, εάν πληρώνουν οι χρήστες, θα πληρώσουν και αυτοί.

Ο Κωνσταντίνος Καμάρας είναι διευθυντής του γραφείου μάνατζμεντ και
μάρκετινγκ της Διεθνούς Ενώσεως Εφημερίδων.