Ένα φράγμα θα πνίξει τους Κούρδους

Αν το πετρέλαιο ήταν μια από τις κύριες αιτίες πολέμου στο παρελθόν, τη θέση
του στον 21ο αιώνα ανταγωνίζεται το νερό. Και για τη Μέση Ανατολή, οι
προβλέψεις των αναλυτών εδώ και χρόνια είναι δυσοίωνες.

Από το 1970 η Τουρκία άρχισε να θέτει τις βάσεις για την εφαρμογή του
αποκαλούμενου Έργου της Νοτιοανατολικής Ανατολίας (GAP), ενός γιγάντιου
φράγματος που, όπως ισχυρίζεται, θα απαντήσει στις ανάγκες της για ενέργεια
και άρδευση, αναζωογονώντας τις υπανάπτυκτες περιοχές στα νοτιοανατολικά.
Συνολικά, 21 φράγματα αναμένεται να κατασκευαστούν παράλληλα με 19
υδροηλεκτρικούς σταθμούς στους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη. Η ισχύς της
ενέργειας υπολογίζεται ετησίως στις 27.300 GWh και η έκταση της αρδευτικής
περιοχής θα φτάνει τα 17.600 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Το κόστος του έργου
αναμένεται να ανέλθει στα 32 δισεκατομμύρια δολάρια. Αυτή όμως είναι η μισή
αλήθεια και αναφέρεται από τους εμπνευστές.

Στην πραγματικότητα, πρόκειται για το πιο γνωστό έργο στην περιοχή αλλά και το
πλέον διφορούμενο, λαμβάνοντας υπόψη προεκτάσεις και επιπτώσεις σε κοινωνικό,
ανθρωπιστικό, πολιτικό, πολιτισμικό και περιβαλλοντικό επίπεδο. Μεταξύ των
περιοχών που θα πληγούν είναι οι κουρδικές επαρχίες Ντιγιάρμπακιρ, Σιρτ,
Μπάτμαν, Σιρνάκ, Ούρφα, Τουντσελί, Ελαζίγκ, Αντιγιαμάν. Η Παγκόσμια Τράπεζα,
κρίνοντας ότι το έργο παραβιάζει πέντε οδηγίες της, αρνείται να συμμετάσχει
στη χρηματοδότησή του, αφήνοντας την Τουρκία στην αναζήτηση ξένων κεφαλαίων
και εγγυήσεων, ευρωπαϊκών και αμερικανικών. Οι επικριτές του έργου
υποστηρίζουν ότι η κατασκευή του θα επιτρέψει στην Τουρκία να ελέγξει τη ροή
των υδάτων προς το Ιράκ και τη Συρία, τα σύνορα των οποίων απέχουν μόλις 40
μίλια, ενώ παράλληλα οι Κούρδοι που κυρίως ζουν στις επίμαχες περιοχές ­ όσοι
δεν έφυγαν λόγω των συγκρούσεων με τα τουρκικά στρατεύματα ­ θα αναγκαστούν να
εγκαταλείψουν τελικά τις εστίες τους. Οι διεκδικήσεις της Τουρκίας, της Συρίας
και του Ιράκ στους υδάτινους πόρους του Τίγρη και του Ευφράτη ξεπερνούν τη
χωρητικότητα των δύο ποταμών. Τα φράγματα του Ευφράτη, κυρίως για αρδευτικά
έργα, μειώνουν τον ετήσιο μέσο όρο ροής έως 50%, ενώ η απώλεια που θα
παρατηρηθεί από τα αντίστοιχα του Τίγρη ­ για παραγωγή ενέργειας ­
υπολογίζεται στο 10%. Βαγδάτη και Δαμασκός διαμαρτύρονται ότι με την εφαρμογή
του σχεδίου θα απολέσουν το 35% της ροής των υδάτων και έχουν προειδοποιήσει
ότι το ζήτημα θα μπορούσε να γίνει αιτία πολέμου. Τον Αύγουστο του ’98 το Ιράκ
απείλησε να φέρει το ζήτημα του νερού ενώπιον διεθνούς δικαστηρίου, ενώ Άγκυρα
και Δαμασκός έφτασαν προ των θυρών πολέμου. Το ζήτημα της εκμετάλλευσης των
υδάτινων πόρων των δύο ποταμών εκτιμάται πως ήταν ο λόγος για την υποστήριξη
που παρείχε η Συρία στους Κούρδους του ΡΚΚ.

Το περιβάλλον

Ο ποταμός Τίγρης. Διασχίζει την αρχαία πόλη Ασανκέφ. Οι αρχαιολόγοι σπεύδουν να σώσουν ό,τι μπορούν. Αν το φράγμα όμως κατασκευαστεί, οι περισσότεροι θησαυροί θα εξαφανιστούν μέσα στη λάσπη

Πέρα όμως από τις πολιτικές προεκτάσεις του ζητήματος, έντονες είναι οι
ανησυχίες εκ μέρους περιβαλλοντικών οργανώσεων για τις οικολογικές συνέπειες
του έργου. Τα φράγματα θα επηρεάσουν όλη τη γύρω περιοχή που συνδέεται με τους
ποταμούς, το κλίμα, ακόμη και το έδαφος. Η Νοτιοανατολική Τουρκία ήταν και
παραμένει μια από τις πλέον σεισμογενείς περιοχές και η κατασκευή μεγάλων
τεχνητών λιμνών στην περιοχή εγκυμονεί κινδύνους για ενίσχυση της ήδη
αυξημένης σεισμικής δραστηριότητας. Το περιβαλλοντικό σχήμα που αναπτύχθηκε
υπό τις παρούσες συνθήκες στο πέρασμα των αιώνων θα απολέσει σημαντικά
χαρακτηριστικά του, μοναδικά στον κόσμο της φύσης. Ο χαρακτήρας των ποταμών θα
αλλάξει ολοκληρωτικά. Η μεταβολή τεράστιων υδάτινων εκτάσεων σε υδαταποθήκες
θα προσβάλει το οικοσύστημα, ενώ κατά τους καλοκαιρινούς μήνες η εισροή
οξυγόνου θα μειώνεται σημαντικά. Η αλυσίδα των προβλημάτων περνά και από τη
βιοποικιλία, που λόγω των μη ανεκτών πλέον συνθηκών θα μειωθεί. Η κατασκευή
τεχνητών λιμνών θα προκαλέσει πλημμύρες σε τεράστιες εκτάσεις γης που σήμερα
καλύπτονται από κοιλάδες, πεδιάδες και χωριά, αφανίζοντας ό,τι θα ‘χει
απομείνει. Ήδη το φράγμα του Ατατούρκ έδιωξε από τη γη τους, 100.000
ανθρώπους. Οι αποζημιώσεις απευθύνονται μόνο στους γαιοκτήμονες και η
πλειονότητα των Κούρδων πληγέντων αναζήτησε καταφύγιο στα περίχωρα του
Ντιγιάρμπακιρ και της Κωνσταντινούπολης.

Θα χαθούν στη λάσπη αρχαίοι θησαυροί…

Από το μεγαλύτερο φράγμα, του Ιλισού στον ποταμό Τίγρη (65 χιλιόμετρα από τα
συροϊρακινά σύνορα), εκτιμάται ότι θα επηρεαστεί η ζωή 20.000 ανθρώπων, ενώ θα
πληγούν 52 χωριά και 15 μικρές πόλεις. Λαμπρότερη όλων η κουρδική πόλη
Ασανκέφ, από τις αρχαιότερες του κόσμου και η μόνη της Ανατολίας που επέζησε
αλώβητη από τα χρόνια του Μεσαίωνα. Λόγω της πλούσιας θρησκευτικής και
πολιτιστικής κληρονομιάς ­ διαθέτει χριστιανικά και ισλαμικά μνημεία ­ το
τουρκικό υπουργείο Πολιτισμού αποφάσισε το 1978 να της παράσχει πλήρη
αρχαιολογική προστασία. Όμως το Έργο της Νοτιοανατολικής Ανατολίας κρίνεται
σπουδαιότερο και η τεχνητή λίμνη που θα κατασκευαστεί στην περιοχή
υπολογίζεται ότι θα καλύψει τα πάντα σε έκταση 130 τετραγωνικών μιλίων. Στην
πόλη Ασανκέφ, οι οικογένειες ζουν ακόμη σε σπηλιές και πολλά από τα μνημεία
της είναι σκαλισμένα σε βράχους. Οι αρχαιολόγοι έχουν σπεύσει στην περιοχή για
να σώσουν ό, τι μπορούν, όμως καθώς τα περισσότερα ευρήματα είναι «δεμένα» στο
φυσικό τους περιβάλλον, μόνο το 15% μπορεί να μεταφερθεί. Όταν τα νερά
καλύψουν την περιοχή, ορατός πιστεύεται ότι θα είναι μόνο ο μιναρές του
τεμένους Ελ – Ριζκ. Τα έργα για το φράγμα του Ιλισού αναμένεται να ξεκινήσουν
αργότερα φέτος και σύμφωνα με τις προσδοκίες της Τουρκίας, θα πρέπει να
τελειώσει ως το 2008. Ο δήμαρχος της Ασανκέφ, Βαχάπ Κουσέν, στηρίζει πολλές
ελπίδες στην απόφαση της βρετανικής κυβέρνησης η οποία δεν έχει ακόμη
αποφασίσει αν θα στηρίξει οικονομικά την υλοποίησή του. Οι φόβοι του για το
μέλλον της πόλης είναι έντονοι: «Η Τουρκία θέλει να γίνει μέλος της Ευρωπαϊκής
Ένωσης. Ίσως η Ευρώπη, ξεκινώντας από τη Βρετανία, της απαντήσει ότι δεν
διάλεξε τον σωστό τρόπο. Όμως φοβάμαι ότι τα πολλά χρήματα θα σκεπάσουν τις
φωνές της Ασανκέφ».