ΔΡΟΜΟΙ

Οι οικονομικές ιδέες…

… του Παρέτο ήταν από εκείνες που σημάδεψαν τον εικοστό αιώνα, σε αντίθεση
με τις πολιτικές του ιδέες, που δεν του χάρισαν πολλούς οπαδούς: οι θεωρίες
του Ιταλού οικονομολόγου και κοινωνιολόγου για μια ανώτερη κοινωνική τάξη
συνδέθηκαν με τον μουσολινικό φασισμό. Τα εκατόχρονα για τα «Μαθήματα
πολιτικής οικονομίας» γιορτάστηκαν με ένα συνέδριο στη Σορβόννη και οι ομιλίες
των συνέδρων εκδόθηκαν στη Γαλλία («Ο Παρέτο σήμερα», εκδ. PUF). Ένα πρόβλημα
που απασχόλησε τον Παρέτο ­ και που εξακολουθεί να απασχολεί τη σύγχρονη
κοινωνία ­ είναι η σχέση της δημοκρατίας με τις δυνάμεις της αγοράς. Μία από
τις απόψεις που ακούγονται πολύ σήμερα, είναι ότι η αγορά αποτελεί απειλή για
τη δημοκρατία. Ενδιαφέρον έχει και η αντίστροφη απειλή, την οποία ανέλυσε ο
Παρέτο.

Η δημοκρατία…

… λέει ο Παρέτο, δεν ξεφεύγει από τον κανόνα που ισχύει για όλα τα συστήματα
εξουσίας: κυβερνά μια ελίτ. Υπάρχει μια διάσταση ανάμεσα στον δημοκρατικό μύθο
(κυβέρνηση από τον λαό για τον λαό) και την πραγματικότητα. Το ίδιο ακριβώς
έλεγε και ο Νίτσε με τον αφορισμό του: «Εγώ, το Κράτος, είμαι ο Λαός». Ο
Παρέτο εισάγει τη «θεωρία της κατάχρησης», δηλαδή τη χρησιμοποίηση της
εξουσίας από ορισμένες κοινωνικές ομάδες που αποκτούν συγκεκριμένα οικονομικά
οφέλη. Έτσι, η πάλη των τάξεων παίρνει δύο μορφές: η μία είναι ο οικονομικός
ανταγωνισμός που καταλήγει στη γενικότερη ευημερία και η άλλη είναι η
προσπάθεια κάθε τάξης «να πάρει την κυβέρνηση, για να την μετατρέψει σε έναν
μηχανισμό κατάχρησης». Η δημοκρατία σκάβει τον ίδιο της τον λάκκο, γιατί είναι
ευάλωτη στις πιέσεις που ασκούν διάφορες ομάδες συμφερόντων.

Ο Παρέτο…

… βλέπει, το 1890, αυτή την εγγενή κρίση της δημοκρατίας να παίρνει δύο
δρόμους. Ο ένας είναι της Αριστεράς: οι σοσιαλιστές παίρνουν την εξουσία και
επιβάλλουν έναν ακόμη βαρύτερο ζυγό στους εργάτες. Και ο άλλος της Δεξιάς: οι
φασίστες παίρνουν την εξουσία και επιβάλλουν ένα ισχυρό κράτος, που
εξασφαλίζει την οικονομική ευημερία. Ο Παρέτο πέθανε το 1923, χωρίς να
προλάβει να δει τις οδυνηρές συνέπειες των πολιτικών συμπαθειών του. Πάντως,
δεν έπεσε έξω: η δημοκρατία εξετράπη στις αρχές του περασμένου αιώνα είτε στον
κρατικό σοσιαλισμό είτε στον φασισμό.

Το «τέλος της Ιστορίας»…

… δεν σήμανε, βέβαια, με τη δημοκρατία. Σίγουρα ο Παρέτο (φωτό) την
υποτίμησε, μα έδειξε και τις αδυναμίες της. Σήμερα, η οικονομία της αγοράς
είναι συμβατή με τη δικτατορία (Ινδονησία). Και η δημοκρατία βρίσκεται στο
έλεος της διαφθοράς και της ευνοιοκρατίας (Γερμανία). «Ο καλός Λαός πιστεύει
πως εκφράζει τη βούλησή του, αλλά στην πραγματικότητα υπακούει στη θέληση των
κυβερνώντων που, από την εποχή του Αριστοτέλη μέχρι των ημερών μας,
χρησιμοποιούν ευρύτατα την τέχνη της εξαπάτησης του Λαού», έγραφε ο Παρέτο
στην «Πραγματεία» του. Πότε εκφράζει, ας πούμε, καλύτερα ένας λαός τη βούλησή
του, όταν ψηφίζει για την Ευρώπη ή όταν ψηφίζει για την Αυστρία; Υπάρχουν,
άραγε, όρια στην «απάτη»;