Έρχεται το τέλος του αμερικανικού θαύματος

Η ανώμαλη προσγείωση των ασιατικών χρηματιστηρίων και η χρηματοπιστωτική κρίση του 1997 έδειξαν ότι τα «οικονομικά θαύματα» έχουν ημερομηνία λήξης

Με ποιον τρόπο θα τελειώσει; Αυτή είναι η απορία που κάθε καλή ιστορία
δημιουργεί στον αναγνώστη της. Και αυτό, διότι η κατάληξη είναι συνήθως η
καλύτερη εξήγηση για όλα όσα έχεις διαβάσει προηγουμένως. Ιστορικοί και
οικονομολόγοι βρίσκονται ακριβώς σε αυτό το σημείο όσον αφορά τη συνεχιζόμενη
ανάπτυξη της αμερικανικής οικονομίας, η οποία σε λίγες ημέρες θα καταγραφεί ως
η μακροβιότερη στην ιστορία. Για τον μέσο Αμερικανό πολίτη ο τρόπος με τον
οποίο θα τελειώσει αυτή η αδιάκοπη και εντυπωσιακή ανάπτυξη μπορεί να
επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό κάθε πτυχή της καθημερινής του ζωής.

Υπάρχουν βέβαια αρκετοί που πιστεύουν ότι αυτή η αναπτυξιακή πορεία δεν θα
τερματιστεί ποτέ. Πολλοί υποστηρίζουν, παράλληλα, ότι η διαρκής απογείωση του
αμερικανικού χρηματιστηρίου άλλαξε άρδην την καταναλωτική και γενικότερα
οικονομική κουλτούρα των Αμερικανών. Ωστόσο, το ότι κάτι πρέπει να αλλάξει
είναι κοινή θέση για όλους τους οικονομολόγους, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων. Τον
περασμένο χρόνο η αμερικανική οικονομία μεγεθύνθηκε κατά 4%, αλλά η αύξηση της
εγχώριας ζήτησης ήταν ακόμη μεγαλύτερη και η ιδιωτική κατανάλωση αυξήθηκε κατά
5,3%. Πραγματοποιείται, όπως είναι λογικό, ένας έντονος διάλογος σχετικά με το
αν αυτοί οι ρυθμοί μπορούν να συνεχισθούν στο διηνεκές.

Επιπλέον έχουν ήδη αρχίσει να εμφανίζονται τα πρώτα σημάδια ανισορροπίας στους
ισολογισμούς των αμερικανικών νοικοκυριών. Ο ιδιωτικός ρυθμός αποταμίευσης
έχει φτάσει σε πάρα πολύ χαμηλά επίπεδα, καθώς οι Αμερικανοί βασίζονται στο
χρηματιστήριο: πιστεύουν ότι η Γουώλ Στρητ αποταμιεύει για αυτούς. Στο μεταξύ
οι αμερικανικές επιχειρήσεις έχουν πραγματοποιήσει τεράστιες επενδύσεις. Το
έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών δείχνει τις συνέπειες αυτής της
κατάστασης. Φαίνεται ότι το 2000 θα φτάσει το 4% του Ακαθάριστου Εγχώριου
Προϊόντος. Κάποιοι σχολιαστές υποστηρίζουν ότι το έλλειμμα παρουσιάζεται πολύ
φουσκωμένο επειδή τα επίσημα στοιχεία δεν περιλαμβάνουν ορισμένες εισροές από
επενδύσεις στο εξωτερικό. Κανείς ωστόσο δεν μπορεί να πει ότι αυτή η ελλιπής
εκτίμηση του ελλείμματος αποτελεί λόγο για μείωση της ανησυχίας. Μπορούν άραγε
κάποια έσοδα που δεν έχουν καταγραφεί να ισοσκελίσουν το ισοζύγιο;

Προφήτης κρίσεων

Το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών έχει αποδειχθεί στο παρελθόν
ένας πολύ καλός προφήτης χρηματοπιστωτικών κρίσεων. Μια χώρα που ξοδεύει
περισσότερα από το εθνικό της εισόδημα, αντλεί πόρους από τον υπόλοιπο κόσμο.
Σαν αποτέλεσμα απολαμβάνει άμεσα μεγαλύτερη ευημερία από αυτήν που της
εγγυάται η παραγωγικότητα της οικονομίας της. Επιπλέον, ενώ το έλλειμμα
διογκώνεται, η κατανάλωση έχει τη δυνατότητα να αυξάνεται με ταχύτερους
ρυθμούς δημιουργώντας μια ψευδαίσθηση οικονομικής μεταμόρφωσης. Αυτό ακριβώς
συνέβη στη Βρετανία στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Το 1988 οι Βρετανοί είχαν
απορροφηθεί από την άνοδο των τιμών των μετοχών με τον ίδιο τρόπο που έχουν
απορροφηθεί οι Αμερικανοί σήμερα. Υποθετικά, όλοι μας μπορούμε να γίνουμε
πλούσιοι πουλώντας και αγοράζοντας ο ένας στον άλλο τα σπίτια μας σε όλο και
πιο ψηλές τιμές. Κάποια στιγμή εκείνης της εποχής οι Βρετανοί μιλούσαν για
περισσότερα κέρδη από την άνοδο των αξιών των περιουσιακών τους στοιχείων παρά
από την άνοδο του εισοδήματός τους. Το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, ωστόσο,
έλεγε μια τελείως διαφορετική ιστορία. Στην κορύφωσή του, η Βρετανία
αντιμετώπιζε ένα έλλειμμα 4,5% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος της. Το
απόλυτο ανώτερο σημείο ήταν όταν τα βρετανικά σούπερ μάρκετ άρχισαν να πωλούν
εμφιαλωμένο μεταλλικό νερό από τα βουνά ‘Ατλας της Βόρειας Αφρικής. Το
ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών έστελνε επιπλέον προειδοποιητικά σήματα για τα
προβλήματα που θα αντιμετώπιζε η Ανατολική Ασία το 1997 και το 1998. Η
εμπειρία αυτή δείχνει την αδυναμία ενός επιχειρήματος που αναφέρεται συχνά για
το αμερικανικό έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Το επιχείρημα
είναι ότι το αμερικανικό έλλειμμα χρηματοδοτεί επενδύσεις και όχι κατανάλωση.
Αρκετές ασιατικές χώρες ανακάλυψαν ότι παρά το γεγονός ότι οι δαπάνες για
μεγάλα έργα υποδομής μπορούν να πάρουν το όνομα επενδύσεις, οι “επενδύσεις”
αυτές δεν βοηθούν σε τίποτε αν οι ξένοι παίρνουν τα κεφάλαιά τους από την
οικονομία.

Πιέσεις

Αξιωματούχοι της αμερικανικής κυβέρνησης προσπαθούν να πείσουν τους ομολόγους
στην ομάδα των επτά ισχυρών (G7) σχετικά με την ανάγκη για ταχύτερη ανάπτυξη
εκτός των Ηνωμένων Πολιτειών. Πράγματι, αν κάτι τέτοιο συμβεί θα
αντιμετωπισθούν πολλές από τις ανισορροπίες της αμερικανικής οικονομίας, αλλά
θα δημιουργήσει άλλα προβλήματα. Και αυτό διότι το έλλειμμα του ισοζυγίου
τρεχουσών συναλλαγών υπηρετεί κάποιο σκοπό. Μειώνει τη ζήτηση σε μια οικονομία
που έχει υπερθερμανθεί. Περισσότερες εξαγωγές στον υπόλοιπο κόσμο ακούγεται
σαν μια καλή εξέλιξη. Στην πραγματικότητα, όμως, θα αυξήσει την οικονομική
θερμοκρασία στην Αμερική όπως οποιαδήποτε άλλη δαπάνη. Το αποτέλεσμα θα είναι
αυξημένες πληθωριστικές πιέσεις που θα απαιτούν υψηλότερα επιτόκια για να
αντιμετωπισθούν. Έτσι παρά το γεγονός ότι αυτή η εξέλιξη θα αντιμετωπίσει το
σύμπτωμα οικονομικής ανισορροπίας, δεν πρόκειται να προσφέρει λύση το
θεμελιώδες πρόβλημα της αμερικανικής υπερκατανάλωσης.

Υπάρχει πάντως μία και μοναδική λύση: η μείωση της κατανάλωσης. Και είναι
πιθανόν ότι τα νοικοκυριά θα πεισθούν να ξοδεύουν λιγότερο με μια μικρή
ενθάρρυνση από την πλευρά του ‘Αλαν Γκρίνσπαν.

Πάντως η περυσινή ελπίδα ήταν η ομαλή προσγείωση της ζήτησης, η οποία όμως δεν
συνέβη λόγω της αλματώδους ανόδου στη Γουώλ Στρητ. Το μεγάλο ερώτημα τώρα
είναι αν η αύξηση της κατανάλωσης μπορεί να επιβραδυνθεί χωρίς την προσγείωση
του αμερικανικού χρηματιστηρίου.

Η λογική του χρηματιστηρίου είναι η αποκόμιση υπεραξιών. Αν όλοι πιστέψουν ότι
το χρηματιστήριο δεν πρόκειται να ανέβει, τότε είναι σίγουρο ότι θα πέσει.

Αυτό μας θυμίζει το καθήκον της FED, η οποία -μαζί με την Ευρωπαϊκή Κεντρική
Τράπεζα- έχουν μπει σε φάση σκλήρυνσης της νομισματικής πολιτικής τους.
Πιστεύω ότι ο κ. Γκρίνσπαν έχει καταλάβει πως δεν έχει άλλη εναλλακτική λύση
από την προσπάθεια για την ομαλή προσγείωση της αμερικανικής οικονομίας. Αν
δεν το πιστεύει αυτό, τότε υποπτεύομαι ότι επιχειρεί να αποφύγει το
αναπόφευκτο.

* Ο Roger Bootle είναι οικονομικός αναλυτής της βρετανικής εφημερίδας «ΤΗΕ
TIMES»