Ο Σαρτρ είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του…

Ο ίδιος ο Σαρτρ είχε πει ότι για είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του ένας
συγγραφέας παραμένει αναγκαστικά εκτός επικαιρότητας. Στην εικοσαετία επάνω
τον ξαναθυμούνται κι ανάλογα με τη σημασία που ο συγγραφέας έχει διατηρήσει
για τους επιγόνους του γίνεται μια πρώτη επανατοποθέτηση του έργου του.

Πράγμα που συνέβη και με τον ίδιο, καθώς συμπληρώθηκε η πρώτη εικοσαετία του
θανάτου του, τον Ιανουάριο. Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν από ισάριθμους
εκδοτικούς οίκους συγκέντρωσε στην εκπομπή του «Αχταρμάς της κουλτούρας» ο
αγέραστος Μπερνάρ Πιβό, την περασμένη Παρασκευή, στο κανάλι France 2 (κρατικό)
της γαλλικής τηλεόρασης.

Η συζήτηση ήταν ξαναμμένη διότι υπήρχαν δύο υπέρ αναφανδόν, δύο κατά κι ένας
που ήταν αμέτοχος, καθώς το βιβλίο του αφορούσε τον «λογοτεχνικό» Σαρτρ, μέσα
κυρίως από τρία κορυφαία βιβλία του (τις σημειώσεις του από τον πόλεμο, τις
«Λέξεις» για τις οποίες και του δόθηκε το 1964 το βραβείο Νόμπελ ­ που το
αρνήθηκε ­ και το 4.000 πυκνοντυμένων σελίδων δοκίμιό του για τον Φλωμπέρ που
έχει ως τίτλο «Ο ήλιος της οικογένειας»).

Οι διαφωνίες παρουσιάστηκαν για όλες τις περιόδους του Σαρτρ, αρχής γενομένης
από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν βρέθηκε έγκλειστος για ένα διάστημα σε
στρατόπεδο συγκέντρωσης.

Το ερώτημα αν υπήρξε αντιστασιακός ή όχι έκανε τη συζήτηση να τσακμακίσει.
«Ήθελε να ‘ναι αντιστασιακός, δεν ήταν», έλεγε ο ένας. «Έργα του όπως οι
“Μύγες” και “Κεκλεισμένων των θυρών” παίχτηκαν στο Παρίσι επί ναζιστικής
κατοχής». ­ «Υπήρξε και συνεργάτης περιοδικού φιλογερμανικού». ­ «Μέσα σε όλες
τις άδικες δίκες από τις οποίες πέρασε ο Σαρτρ στη ζωή του», απάντησε εκείνος
που τον υπερασπιζόταν (ο Μπερνάρ Ενρί Λεβί) υπήρξε κι αυτή για την αντίσταση.
«Τα έργα του αυτά στα οποία αναφερθήκατε υπήρξαν πράξεις αντίστασης, διότι
έτσι εξελήφθησαν από τους θεατές. Έχουμε καταγραμμένες μαρτυρίες τους».

«Εξάλλου», συμπλήρωσε ο δεύτερος υπερασπιστής του (ο Φιλίπ Πετί), «ο Σαρτρ
είναι ο ιδρυτής της αντιστασιακής ομάδας “Σοσιαλισμός και Ελευθερία”».

Δεύτερη και βαρύτερη κατηγορία η στάση του, από το 1947 έως το 1956, απέναντι
στον σταλινισμό. Που τον στήριζε, έλεγαν οι κατήγοροι. Που στήριζε, ναι, την
ΕΣΣΔ, απαντούσαν οι υπερασπιστές του, αλλά ταυτόχρονα υποστήριζε και το
αντίδοτό του, την ελευθερία.

«Έδινε το δηλητήριο και το φάρμακο για να το εξουδετερώσει».

«Δεν μπορούμε να κρίνουμε πενήντα χρόνια μετά τόσο εύκολα τα χρόνια εκείνα και
τη στάση των διανοουμένων», είπε πάλι ο Λεβί. «Πρέπει να μπούμε στην ομίχλη
των καιρών εκείνων και να προσπαθήσουμε να δούμε τι δεν έβλεπαν τότε εκείνοι,
για να καταλάβουμε το λάθος τους. Ο Σαρτρ, αντίθετα με πολλούς άλλους, συνήλθε
γρήγορα. Πιστεύω ότι το βαθύτερο μίσος του για την μπουρζουαζία, ήταν αυτό που
τον τύφλωσε εκείνη την εποχή».

Η συζήτηση, όπου ο παρουσιαστής λόγω εξημμένων πνευμάτων αναγκάστηκε να
ζητήσει «στον αέρα» από τη γενική διευθύντρια του καναλιού παράταση ενός
τετάρτου ­ που του δόθηκε, στον «αέρα» επίσης ­ άγγιξε πολλά ακόμα θέματα: τη
σχέτη του, τη συνένοχη, με τη Σιμόν Ντε Μπωβουάρ (παρ’ όλες τις μαιτρέσσες που
διατηρούσε παραλλήλως), τις αμφιταμίνες που έπαιρνε και που τον έκαναν να
γράφει πιο γρήγορα απ’ ό,τι μπορούσε να σκεφτεί (κάτι που οδήγησε στην τύφλωσή
του το 1973), στην ανυποχώρητη στάση του στο ισραλο-αραβικό πρόβλημα, τη σχέση
του με τον μαοϊσμό, «είναι υπέροχο», είπε πάλι ο Λεβί, «για χάρη μιας
καινούργιας πίστης να καταδικάζει ολόκληρο το έργο του», για τη γενναιοδωρία
του (τα λεφτά ήταν πάκο πάνω στο τραπέζι κι έπαιρνε ο καθένας όσα ήθελε), τους
αμέτρητους προλόγους που χάρισε σε ασήμαντα βιβλία, τέλος τον ηρωισμό του στον
πόλεμο της Αλγερίας, όπου έσωσε ζωές.

«Αυτό που δεν πρέπει να ξεχνάμε, είναι ότι κάθε τηλεγράφημα του Σαρτρ προς
οποιονδήποτε δικτάτορα οπουδήποτε της Γης είχε ως αποτέλεσμα την ανθρωπινότερη
μεταχείριση του καταδικασμένου αγωνιστή».

«Ο Σαρτρ έβλεπε και τις δυο όψεις των νομισμάτων. Σαν τη φάλαινα στο “Μόμπυ
Ντικ” που τα δυο μάτια της κατέγραφαν διαφορετικά δρώμενα του ωκεανού. Ωστόσο
σαν σύνολο ήταν αναφανδόν υπέρ της προόδου. Ξέρετε (είπε ο Λεβί) υπάρχει μια
έκθεση φωτογραφίας αυτήν τη στιγμή στο Παρίσι, του Μαρέ, που ο φωτογράφος
αυτός αναλύει το βάδισμα ενός ανθρώπου. Κάθε κλάσμα δευτερολέπτου, όπως
απεικονίζεται, δείχνει τον άνθρωπο να πέφτει. Αλλά παρμένες στο σύνολό τους οι
φωτογραφίες, δείχνουν τον άνθρωπο να περπατά ίσια και στητός. Αυτός υπήρξε ο
Σαρτρ. Στα επιμέρους μπορεί να σφάλλει, στο σύνολο του έργου του, είναι
σωστός».

Πόσο νοστάλγησα βλέποντας την εκπομπή αυτή τον φίλο μου και για χρόνια
συνεργάτη των «ΝΕΩΝ», τον Κώστα Σταματίου, που δεν ήταν μόνο μεταφραστής, αλλά
και ο εισηγητής του «σαρτρικού πνεύματος» στην Ελλάδα!