ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Γαλάζια αστέρια

Τρελοί καλλιτέχνες: στην περίπτωση των τροφίμων του ψυχιατρικού κέντρου
Μαρία Γκούγκινγκ, ο χαρακτηρισμός είναι ακριβής.

Άουγκουστ Βάλλα. Ο πιο γνωστός ένοικος του Σπιτιού των Καλλιτεχνών στο πολύχρωμο δωμάτιό του

Το Σπίτι των Καλλιτεχνών είναι το όνομα που έχει δώσει ο Γιόχαν Φάιλαχερ στην
πτέρυγα υπ’ αριθμόν 11 του ψυχιατρικού νοσοκομείου που διευθύνει, 25
χιλιόμετρα έξω από τη Βιέννη. Πρόκειται για ένα κτίριο με γκρίζους τοίχους και
συμμετρικά παράθυρα, που η πρόσοψή του έχει παραδοθεί στην καλλιτεχνική
έμπνευση των εννέα ενοίκων του. Κι εκείνοι το γέμισαν με ψηλόλιγνες σιλουέτες,
πολύχρωμα πουλιά, παραμορφωμένες ανθρώπινες φιγούρες, μια βροχή από γαλάζια
αστέρια. ‘Εχει κανείς την εντύπωση, γράφει ο απεσταλμένος της «Ελ Παΐς», ότι
αν δεν υπήρχε η στέγη οι καλλιτέχνες θα είχαν αποπειραθεί να ζωγραφίσουν τον
ουρανό.

Οι καλλιτέχνες αυτοί είναι διάσημοι σε όλο τον κόσμο. Τα έργα τους εκτίθενται
στο Λονδίνο, το Παρίσι, τη Νέα Υόρκη, το Βερολίνο και το Τόκιο και οι τιμές
που «πιάνουν» είναι ιδιαίτερα υψηλές: ένας πίνακας του Άουγκουστ Βάλλα αξίζει
33.000 δολάρια, μια σιλουέτα του Όσβαλντ Τσίρτνερ 10.000 δολάρια, ένα σχέδιο
του Γιόχαν Γκάρμπερ 4.000 δολάρια. Τα ετήσια έσοδα των εννέα καλλιτεχνών
φτάνουν κατά μέσο όρο τα 500.000 δολάρια. Και ο λόγος που βρίσκονται εδώ;
Είναι τρελοί. Τρελοί, με την έννοια ότι έχουν διασχίσει τη λεπτή γραμμή που
χωρίζει την αποδεκτή συμπεριφορά από την εκκεντρικότητα, το λογικό από το
παράλογο. Τρελοί, γιατί η σχέση τους με την κοινωνία δεν επιτρέπει την ομαλή
ένταξή τους στη συλλογική ζωή. Κι επειδή είναι τρελοί, παρουσιάζουν ακόμη
μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Δεν μπορούν να ενταχθούν σε κανένα ρεύμα, καμιά σχολή.
Δεν έχουν καν επίγνωση της καλλιτεχνικής τους προσφοράς, δεν θέλουν να κάνουν
καριέρα, δεν τους ενδιαφέρει η προσωπική τους πρόοδος. Η ζωγραφική είναι γι’
αυτούς μια ανάγκη, αλλά δεν το ξέρουν.

Ο Γάλλος ζωγράφος Ζαν Ντυμπυφέ, που έχει επισκεφθεί το Γκούγκινγκ, περιγράφει
τα έργα που είναι απαλλαγμένα από κάθε επιρροή με τον όρο «art brut». Ο
χαρακτήρας των ψυχολογικών μηχανισμών από τους οποίους απορρέει η καλλιτεχνική
δημιουργία, γράφει στο βιβλίο του «Τιμή στις πρωτόγονες αξίες», είναι τέτοιος
ώστε είτε πρέπει να εξεταστούν από τη σκοπιά της παθολογίας και όλοι οι
καλλιτέχνες να θεωρηθούν ψυχοπαθείς, είτε πρέπει να επεκταθούν τα όρια του
φυσιολογικού ώστε να συμπεριλάβουν την τρέλα. Έτσι κι αλλιώς, ο Φάιλαχερ ­
γλύπτης και ψυχίατρος ο ίδιος ­ απαγορεύει τη χρησιμοποίηση αυτής της λέξης
στο κέντρο. Όχι επειδή προκαλεί φόβο ή ντροπή, αλλά γιατί είναι ανάρμοστη. Η
ποιότητα, η δύναμη και η πρωτοτυπία των έργων αυτών των ανθρώπων δεν αποτελούν
άμεση συνέπεια της παθολογικής τους κατάστασης. Είναι καλλιτέχνες πέρα και
πάνω από τη διανοητική τους ασθένεια.

Ο πιο μεγάλος, ο ογδοντάχρονος Τσίρτνερ, ζωγραφίζει γίγαντες σε μεγάλες λευκές
επιφάνειες. Ο πιο νέος, ο σαραντάχρονος Άρνολντ Σμιτ, σχεδιάζει επάλληλους
κύκλους και τους γεμίζει χρώματα. Δουλεύει για λίγο και υπό πίεση. Έπειτα
ανάβει ένα τσιγάρο και γυρίζει στο δωμάτιό του.