ΠΡΟΣΩΠΑ Τα λάθη μιας ζωής

«Στο παρελθόν, οι διανοούμενοι έσφαλαν πολύ συχνά. Τα λάθη τους ήταν πολύ
σοβαρά, αλλά σπανίως τα παραδέχονταν. Η σημερινή δυσπιστία της κοινωνίας για
τον ρόλο τους οφείλεται και στο γεγονός αυτό».

Εντγκάρ Μορέν: Ακόμη και το σχολείο δεν μαθαίνει στις νέες γενιές να αμφιβάλλουν

Ο Εντγκάρ Μορέν, φιλόσοφος, ιστορικός και κοινωνιολόγος, ένας από τους πιο
σημαντικούς και φημισμένους Γάλλους διανοουμένους, έχει κάνει την αυτοκριτική
πραγματική μέθοδο εργασίας. Σε συνέντευξη που έδωσε στη «Ρεπούμπλικα» με την
ευκαιρία της κυκλοφορίας στην Ιταλία του τελευταίου βιβλίου του με τίτλο «Οι
δαίμονές μου», ο 78χρονος Μορέν αναφέρεται εκτενώς στον ρόλο των διανοουμένων.
«Πέρα από το συγκεκριμένο πεδίο των δραστηριοτήτων του, καλλιτεχνικό,
φιλοσοφικό, λογοτεχνικό ή επιστημονικό, ο διανοούμενος έχει καθήκον να
επισημαίνει στην κοινή γνώμη τα προβλήματα ουσίας που αφορούν τον άνθρωπο, την
κοινότητα, τη δικαιοσύνη, την αλήθεια κ.λπ.», εξηγεί ο συγγραφέας. Μερικές
φορές όμως οι διανοούμενοι υπεραπλουστεύουν, δείχνουν να μην έχουν συναίσθηση
της πολυπλοκότητας των προβλημάτων, υιοθετούν θέσεις μονομερείς και παράδοξες
που αφήνουν έξω ένα μέρος της αλήθειας. Άλλοτε παραδίδονται στην «ιδεολογική
υστερία», μια κατάσταση στην οποία χάνουν παντελώς την ικανότητα να αναλύουν
μια κατάσταση. Εκείνο που οφείλουν να κάνουν, είναι «να προσπαθούν να
καταλάβουν τις δυναμικές μιας κατάστασης, να αναδεικνύουν τις ιστορικές ρίζες,
την ποικιλία των στοιχείων που συμμετέχουν στο παιχνίδι». Συχνά όμως δεν
φτάνουν στο ύψος των περιστάσεων, «για να μη μιλήσουμε για την άνεση με την
οποία μερικοί αλλάζουν θέσεις, χωρίς ποτέ να εξηγούν τους λόγους. Δυστυχώς
όμως στην κουλτούρα μας ουδείς αναγνωρίζει ποτέ τα λάθη του».

Ο ίδιος ο Μορέν έχει από καιρό αναγνωρίσει αυτά που θεωρεί λάθη του. Έγινε
μέλος του Γαλλικού Κ.Κ. όταν μπήκε στην Αντίσταση, στη διάρκεια της γερμανικής
κατοχής, αλλά απομακρύνθηκε από το κόμμα στις αρχές της δεκαετίας του 1950 και
«παραδέχθηκα το λάθος μου σ’ ένα βιβλίο με τίτλο “Αυτοκριτική”». Έκτοτε
ξεκίνησε τη μέθοδο της «αναδρομικής αυτοανάλυσης», η οποία «μου στάθηκε πάντα
χρήσιμη για να αναγνωρίζω τα σφάλματά μου και, κυρίως, για να μην τα
επαναλαμβάνω».

Ο Μορέν πιστεύει ότι η αυτοκριτική θα πρέπει να διδάσκεται στο σχολείο. «Οι
ψευδαισθήσεις και τα σφάλματα θα έπρεπε να κατέχουν κεντρική θέση στην
εκπαίδευση των νέων γενεών, ωστόσο είναι ανύπαρκτα. Δείχνουμε να προτιμάμε μια
κουλτούρα των βεβαιοτήτων και των ειδικών, η οποία άλλωστε δεν λειτουργεί
πάντα». Απ’ αυτή την κουλτούρα των ειδικών λείπει το κριτικό πνεύμα ­ «ακόμη
και το σχολείο δεν μαθαίνει στις νέες γενιές να αμφιβάλλουν». Σύμφωνα με τον
μεγάλο Γάλλο στοχαστή, «ένας από τους μεγάλους περιορισμούς της σημερινής
κοινωνίας είναι ακριβώς η τυφλότητα, προϊόν της ντετερμινιστικής λογικής και
του τεχνοκρατικού φανατισμού μας».