Αιώνας των αλλαγών

Δύο παγκόσμιοι πόλεμοι επισκιάζουν τα τελευταία 100 χρόνια, και παρά τις
δραματικές κοινωνικές και τεχνολογικές αλλαγές, οι γενναίες λύσεις φαντάζουν
ακόμη μακριά.

Στη θεωρία, η Βικτωριανή Εποχή τελείωσε το 1901 με τον θάνατο της ίδιας της
βασίλισσας. Στην πράξη, οι αξίες της δεν αμφισβητήθηκαν σοβαρά έως το 1910, με
την εμφάνιση στο προσκήνιο της σουφραζέτας ­ του αιτήματος ψήφου των γυναικών
­ και την ενίσχυση κινημάτων όπως αυτό τον Αποστόλων του Κέιμπριτζ που
ανέπτυξαν την ανθρωπιστική συμπεριφορά, εμπνέοντας αργότερα τους διανοούμενους
του Μπλούμσμπερι.

Οι μεγάλες αλλαγές ήρθαν με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, που έφερε εκατομμύρια
γυναίκες να απασχολούνται σε εργοστάσια, ενώ έθεσε υπό αμφισβήτηση τον
εθνικισμό, πηγή και αιτία των συγκρούσεων. Αν και το δικαίωμα ψήφου άρχισε να
κατακτάται από τις γυναίκες στις αρχές της δεκαετίας του ’20, η ισότητα με το
αντίθετο φύλο, σε γενικές γραμμές, δεν κατορθώθηκε παρά μόνο μετά τον Β’
Παγκόσμιο Πόλεμο. Και παρά τη δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών το 1920 με
ιδεολογική βάση τη συλλογική ασφάλεια, ο εθνικισμός διατήρησε τον αποφασιστικό
του ρόλο στις διεθνείς σχέσεις. Αν και ο κομμουνισμός, εκπροσωπημένος από τη
Σοβιετική Ένωση, κυριάρχησε στο ένα πέμπτο του κόσμου, απέτυχε να υπερβεί τον
προκάτοχο κίνδυνο, με τον Μάο Τσε Τουνγκ στην Κίνα και τον Τίτο στη
Γιουγκοσλαβία να το αποδεικνύουν. Οι ανταγωνιστικές ιδεολογίες που εδραίωσαν
τον κομμουνισμό στη Ρωσία και τον φασισμό στη Γερμανία και την Ιταλία,
χρειάστηκαν ισχύ, για να διατηρήσουν τα ολοκληρωτικά καθεστώτα τους. Ήταν η
αποτυχία του καπιταλισμού της ελεύθερης αγοράς να παράγει κοινωνική δικαιοσύνη
και ευημερία, που κατέστησαν δυνατή τη νίκη του ολοκληρωτισμού σ’ αυτές τις
χώρες. Στη Γερμανία, ωστόσο, μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, σημαντικό μερίδιο
ευθύνης αναλογεί και στην άρνηση των νικητών συμμάχων να συμβάλουν στην
οικονομική της ενίσχυση.

Αυτά, καθώς και η άρνηση των δεξιών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να ανταποκριθούν
στη δέσμευσή τους για συλλογική ασφάλεια, έκαναν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο να
φαντάζει γεγονός αναπόφευκτο. Έληξε, με τη Γηραιά Ήπειρο διχασμένη και
αιματοκυλισμένη και τη Σοβιετική Ένωση να εγκαθιδρύει κομμουνιστικά καθεστώτα
στην Ανατολική Ευρώπη. Οι εν καιρώ πολέμου υποσχέσεις της για διεξαγωγή
ελεύθερων εκλογών, αγνοήθηκαν. Ο Ψυχρός Πόλεμος ήρθε προ των θυρών.

Ωστόσο, η είσοδος των Ηνωμένων Πολιτειών στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ίσως,
αναλύουν σήμερα ιστορικοί, να μπορούσε να αποτραπεί. Το αμερικανικό Κογκρέσο
είχε αποφασίσει τήρηση ουδετερότητας το 1936, που θεωρητικά την απαγόρευε.
Ακόμη και μετά την ιαπωνική επίθεση στο Περλ Χάρμπορ, ο τότε πρόεδρος Φρ.
Ρούσβελτ θα μπορούσε να περιορίσει την αμερικανική στρατιωτική δραστηριότητα
στο θέατρο του Ειρηνικού. Και ο Στάλιν είχε υπογράψει σύμφωνο μη
επιθετικότητας με τον Χίτλερ. Ήταν η επίθεση της Γερμανίας στη Σοβιετική Ένωση
που έστρεψε τη δεύτερη σε σύμμαχο της Δύσης. Ήταν η νίκη τους σ’ αυτόν τον Β’
Παγκόσμιο Πόλεμο, που κατέστησαν τις δύο, Ηνωμένες Πολιτείες και Σοβιετική
Ένωση, σε υπερδυνάμεις ­ θέση ενισχυμένη και από την κατοχή πυρηνικών οπλοστασίων.

Παρά την πολιτική «ειρηνικής συνύπαρξης» στην Ευρώπη, η Σοβιετική Ένωση δεν
εγκατέλειψε εύκολα τις φιλοδοξίες της για κυριαρχία του κομμουνισμού στις
χώρες του Τρίτου Κόσμου, τις αναπτυσσόμενες της Ασίας και της Αφρικής που
αναδύονταν με έντονα τα σημάδια του ευρωπαϊκού επεκτατισμού. Σύντομα έγινε
προφανές ότι, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων που οδηγήθηκαν από την ανάγκη για τη
σοβιετική βοήθεια, οι πρώην αποικίες δεν είχαν καμία πρόθεση να
αντικαταστήσουν τον ευρωπαϊκό έλεγχο με τον ρωσικό.

Η κρίση στο Κοσσυφοπέδιο

Με τις Ηνωμένες Πολιτείες να έχουν αναδειχθεί σε μοναδική υπερδύναμη, λόγω και
της οικονομικής κρίσης της Ρωσίας, τα τελευταία 10 χρόνια έχουν να επιδείξουν
τουλάχιστον μια σημαντική νίκη για την ανθρωπότητα, μια νίκη για τη Δύση, όπως
λέγεται συχνά: το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την επανένωση της Γερμανίας. Η
απόφαση ενός άνδρα, του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, να αποσύρει τον Κόκκινο Στρατό από
την Ανατολική Γερμανία ήταν ένα γεγονός που καμία από τις μυστικές υπηρεσίες
της Δύσης δεν είχε προβλέψει, αλλά αντίθετα απέκλειαν.

Με νωπή ακόμη την κρίση στο Κοσσυφοπέδιο και τα Βαλκάνια, με το ανοικτό μέτωπο
της Τσετσενίας να αφήνει ­ ενδεχομένως ­ τον επίλογο για το 2000, οι
τελευταίες επαναστατικές τεχνολογικά και επιστημονικά δεκαετίες επαναφέρουν
στο προσκήνιο την ανάγκη επαναπροσδιορισμού των θέσεων διεθνών οργανισμών, που
δημιουργήθηκαν για τη διασφάλιση της σταθερότητας και της ευημερίας των λαών.