ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο κύκλος της απελπισίας

Τα τέλη του 19ου αιώνα έχουν χαρακτηρισθεί από τον Henri Miller ως «εποχή
των δολοφόνων»: η δημιουργία εξορίζεται εκτός κοινωνίας και ανακηρύσσεται σε
ουτοπία. Ο δημιουργός, για να λειτουργήσει, υποχρεώνεται να λάβει σχήμα
παράφρονος, ερημίτη, αντάρτη, εντασσόμενος σε κάποια απαγορευμένη αίρεση ή σέκτα.

Ο εικοστός αιώνας, με τη σειρά του, χαρακτηρίσθηκε από τον Eric Hobsbawm ως
«εποχή των ακροτήτων»: ακραίες ουτοπίες εισέβαλαν στην κοινωνία, απέκτησαν
ερείσματα και οδήγησαν τον κόσμο σε εξτρεμιστικούς πειραματισμούς. Υπάρχει
προφανώς συνέχεια για τη μετάβαση από την μια εποχή στην άλλη. Συνδετικός
κρίκος μεταξύ των δύο είναι η σύντομη περίοδος του Μεσοπολέμου κατά τον οποίο
επικράτησε στην Ευρώπη και στον κόσμο βαθύ συναίσθημα παρακμής, ανημπόριας και
απελπισίας. Τις παραμονές της μεγάλης κρίσης του 1929, με την οποία η ιστορία
επρόκειτο να επιταχυνθεί όσο ποτέ άλλοτε, ένας δημόσιος υπάλληλος
τοποθετημένος στην Πρέβεζα, υπό στοιχεία Κωνσταντίνος Καρυωτάκης, επέλεξε τη
συμφιλίωση με το «μηδέν και το άπειρο», για να υπογραμμίσει έτσι την ποιητική
του πλήξη και απελπισία. Εφόσον η ποίηση ήταν αδύνατη, θα μπορούσε ο ποιητής
να ζαρώνει στο δημοσιοϋπαλληλικό περίβλημα και να επιβιώνει.

Αντ’ αυτού, ο δημόσιος υπάλληλος επέλεξε ποιητική χειρονομία «ιδανικού
αυτοχειριασμού», προβάλλοντας και συνειδητοποιώντας το βαθύ ποιητικό αδιέξοδο
της εποχής του. Ήδη από τότε είχε αναγγελθεί ο θάνατος των ιδεολογιών, η
έκπτωση της πολιτικής, η γενική αποστράτευση του ατόμου από οποιοδήποτε
ιδανικό. Άλλωστε, πάνω σε σκηνικό γενικής κατάρρευσης και αίσθησης βαθιάς
παρακμής άνθησαν οι εξτρεμιστικές ουτοπίες του Μεσοπολέμου που στη συνέχεια
σφράγισαν τον αιώνα μας. Οι δημοκρατίες δεν μπόρεσαν ν’ αποφύγουν τη δική τους
κατάρρευση ούτε ν’ αποτρέψουν την πορεία προς τις ουτοπίες του ολέθρου. Πέρα
από τον κύκλο ελπίδων και απογοητεύσεων, οι δημοκρατίες του Μεσοπολέμου είχαν
φερθεί τόσο ανεύθυνα και αλαζονικά, ώστε τα συσσωρευμένα προβλήματα που με
πρωτοφανή αναλγησία δημιούργησαν τις ξεπέρασαν και οδήγησαν τις εξουσίες σε
άλλα χέρια.

Στο σημερινό τέλος αιώνα, εκτελωνίζεται με αβάστακτη ελαφρότητα η υπόθεση της
μετανεωτερικότητος. Διατάσσεται ο θάνατος όλων των ιδεολογιών, όπως και
οποιουδήποτε ρυθμιστικού παρεμβατισμού στις λειτουργίες του καπιταλισμού, με
αποτέλεσμα η εξαθλίωση να ξαναλαμβάνει μαζικές διαστάσεις στις δυτικές
κοινωνίες, αλλά και το οικονομικό σύστημα ν’ αποσταθεροποιείται και να βαδίζει
από το κακό στο χειρότερο. Η διακήρυξη πίστης στις νέες τεχνολογίες δεν σώζει,
ενόσω το σύστημα δεν σταθεροποιείται σε κοινωνική και οικονομική βάση. Οι
δημοκρατίες έχουν και σήμερα ανοίξει μόνες τους τους ασκούς του Αιόλου,
ενεργοποιώντας δυνάμεις σκοτεινές, ανεξέλεγκτες και καταλυτικές.

Ένας απολογισμός του αιώνα που φεύγει θα μπορούσε να είναι ότι οι δημοκρατίες
στην αρχή απελευθέρωσαν τα δαιμόνια της αυτοκαταστροφής τους, στη συνέχεια
βρήκαν τον τρόπο να ισορροπήσουν και να διασφαλίσουν την κοινωνική ειρήνη και
πρόοδο, ενώ στα τέλη του αιώνα, με περίσσεια αλαζονεία και
αυτοκαταστροφικότητα, τα απελευθέρωσαν και πάλι απειλώντας έτσι όχι μόνο τις
κοινωνίες, αλλά και τη δική τους ύπαρξη. Πολλοί σήμερα διαπιστώνουν εκ νέου
την αδυναμία της δημιουργίας και της γραφής. Πολλοί ενοχοποιούν την έλλειψη
ιδανικών και οράματος, την κατάρρευση κάθε κοινωνικής δυναμικής, τον γενικό
συμβιβασμό όλων με τον κόσμο του εμπορεύματος, του χρήματος και της
αλλοτρίωσης. Όμως, όπως ετόνιζε ο Μπέρτολντ Μπρεχτ, δεν υπάρχει πιο
ανησυχητική ιδεολογία από εκείνη που βασίζεται στην αυθαίρετη υπόθεση του
τέλους όλων των ιδεολογιών. Οι ιδεολογίες εισβάλλουν ακριβώς από πλευρές μη
αναμενόμενες και εμφανίζονται ως τεκμηριωμένες πεποιθήσεις.

Ας μην αδημονούν σήμερα οι δυσφορούντες: ενόσω κάποιος Καρυωτάκης δεν
εμφανίζεται, αυτό σημαίνει ότι επί του παρόντος η παρακμή και η απελπισία δεν
έχουν βαθύνει τόσο όσο χρειάζεται, προκειμένου να εκφρασθούν ποιητικά και να
συνειδητοποιηθούν. Όμως, ας μην ανησυχούν: αρμόδιοι παράγοντες φροντίζουν ώστε
ο «κύκλος της απελπισίας» να ολοκληρωθεί με τον αιώνα που αρχίζει. Οι
ουτοπίες, ακόμη και οι πιο εξολοθρευτικές, δεν πέφτουν από τον ουρανό, αλλά
συνιστούν momentum στον κύκλο της κοινωνικής απελπισίας.