Αλλάζει ο κόσμος, μαζί και η εκπαίδευση

Η κατάρρευση των οικονομικών συνόρων έφερε ως άμεσο αποτέλεσμα τη, χωρίς
προηγούμενο, ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων, αγαθών, υπηρεσιών και ανθρώπων.
Υπερεθνικοί οργανισμοί μορφοποιούνται και συγκλίνουν. Η πορεία της ευρωπαϊκής
ολοκλήρωσης έχει άμεσες επιπτώσεις στα κράτη-μέλη της.

Οικονομικές ανισότητες, κοινωνικές αντιθέσεις, ανεργία και κοινωνικός
αποκλεισμός, μεταβολή στα κοινωνικά πρότυπα και τις παραδοσιακές αξίες είναι
χαρακτηριστικά της παγκοσμιοποίησης και των παρεπομένων της, που πρέπει
εγκαίρως να αντιμετωπιστούν. Η ραγδαία εξέλιξη της επιστήμης και της
τεχνολογίας έχει διευρύνει τα όρια της ανθρώπινης γνώσης και των εφαρμογών
της. Οι επιδράσεις της στους τομείς της παραγωγής, της βιοτεχνολογίας, της
υγείας, της πληροφορικής, των επικοινωνιών και των μεταφορών είναι
εντυπωσιακές. Φορείς υπερεξουσιών με τη μορφή υπερεθνικών κέντρων – μηχανισμών
αναπροσδιορίζουν τις σχέσεις οικονομίας – πολιτικής – κοινωνίας.

Ποιο είναι, λοιπόν, το νέο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον και
ποια χαρακτηριστικά πρέπει να έχει ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα για να
διασφαλίσει την ομαλή μετάβαση στη νέα εποχή και την πρόοδο προς όφελος όλων;

Αλλάζει, λοιπόν, ο κόσμος, αλλά προς ποια κατεύθυνση; Τα πολιτικά ερωτήματα
για τον χαρακτήρα και τις κατευθύνσεις των αλλαγών καθώς και για τον ρόλο των
κοινωνικο-πολιτικών δυνάμεων στη δυναμική, που οι εξελίξεις αυτές
διαμορφώνουν, αποτελούν το επίκεντρο των αναζητήσεων της νέας εποχής, που
αναπόφευκτα επηρεάζουν τον χαρακτήρα του εκπαιδευτικού συστήματος.

Πρώτα και κύρια, λοιπόν, ένα προοδευτικό εκπαιδευτικό σύστημα οφείλει να
εναρμονίζει τα δεδομένα των κοινωνιών της πληροφορίας και της παγκοσμιότητας
με τις αξίες της δημοκρατίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης.
Οφείλει να αναδεικνύει τον κεντρικό ρόλο της γνώσης, ως κύριας παραγωγικής
δύναμης, προϊόντος και διαδικασίας νέων γνώσεων – καινοτομιών.

Το «εκπαιδευτικό ιδεώδες» ενός προοδευτικού κινήματος παιδείας είναι ό,τι
οδηγεί στην κοινωνία της γνώσης, της μόρφωσης και της αλληλεγγύης και ό,τι
διαμορφώνει τους όρους και τις προϋποθέσεις για την απρόσκοπτη πρόσβαση όλων
στη διαδικασία αυτή.

Φυσικά, δεν παρουσιάζει την κοινωνία της γνώσης ως παράγωγο του ανταγωνισμού
και της κυριαρχίας της παγκόσμιας αγοράς. Δεν υποβαθμίζει τη γνώση στη θέση
εμπορευματο-λειτουργικού προϊόντος της παγκόσμιας αγοράς.

Είναι αλληλένδετο με τα οράματα εκείνα της πολιτικής σκέψης, που αγωνίζεται να
προσεγγίσει τις μορφές παραγωγής, κυκλοφορίας και αξιοποίησης της γνώσης, να
προσδιορίσει το περιεχόμενό της, τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές
προεκτάσεις της και να ενσωματώσει τη στρατηγική προς τις γνωσιοκεντρικές
κοινωνίες σ’ ένα κοινωνικό πολιτικό σχέδιο, που θα κατοχυρώνει και θα προάγει
την πολιτική της ισότητας των ευκαιριών, την αντιμετώπιση των κοινωνικών
προβλημάτων και την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής.

Ο προοδευτικός χαρακτήρας ενός εκπαιδευτικού συστήματος στις μέρες μας
εξαρτάται από τις απαντήσεις που δίνει σ’ όλα όσα το νέο παγκόσμιο
πολιτικο-κοινωνικό σκηνικό θέτει: όταν αλλάζουν οι δομές της φύσης, της
εργασίας και της απασχόλησης, πώς η εκπαίδευση αναπροσαρμόζει τις αντίστοιχες
δομές της, για να υποστηρίζει τον άνθρωπο;

Σε μια μεταβατική περίοδο, όπου συνήθως οι τεχνολογικές εξελίξεις
εκλαμβάνονται ως απειλή και αντιμετωπίζονται με αισθήματα φόβου και
ανασφάλειας από μεγάλα κοινωνικά τμήματα, πώς η εκπαίδευση μπορεί να συμβάλει
θετικά σε μια οργανωμένη πολιτικο-κοινωνική παρέμβαση, που θα μετασχηματίσει
την τεχνολογία σε ανάπτυξη και κοινωνική πρόοδο;

Οι γνώσεις

Ποιο συνδυασμό γενικής παιδείας, γνώσεων και δεξιοτήτων πρέπει να προϋποθέτει
ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα;

Οφείλει αυτό να εγκολπώσει και να ενθαρρύνει ανοικτές μορφές πρόσβασης στην
απόκτηση γνώσης, διά βίου και εξ αποστάσεως εκπαίδευσης και αν ναι, σύμφωνα με
ποιες προϋποθέσεις;

Οφείλει να υιοθετεί μεθόδους εκσυγχρονισμού και ανανέωσης των λειτουργιών του;
Είναι η κοινωνική αλληλεγγύη, η συλλογικότητα, η αξία του πολίτη, η κοινωνική
δικαιοσύνη, η υπευθυνότητα τα απαραίτητα στοιχεία της μορφωτικής ταυτότητας,
που οφείλει να καλλιεργεί και να προάγει;

Ποια θέση μπορούν να έχουν στο σύστημα αυτό θεσμοί αποκέντρωσης της
εκπαιδευτικής λειτουργίας και δράσης;

Πώς μπορεί να συμβάλει στην αναβάθμιση και τον μετασχηματισμό ακρογωνιαίων
κοινωνικών θεσμών, όπως το Κράτος Πρόνοιας, σε αξιόπιστα δίκτυα κοινωνικής
προστασίας και ανακατανομής σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε ο
οικονομικός ανταγωνισμός να συμβαδίζει με το κράτος της αλληλεγγύης και των
ίσων ευκαιριών;

Ο εκπαιδευτικός

Με δεδομένη την ετερογένεια και τον πλουραλισμό των εθνικών πολιτισμών και την
ποικιλία ταυτοτήτων, ποια προτεραιότητα και ποιο περιεχόμενο δίνει στην
πολυπολιτισμική εκπαίδευση; Ποιο ρόλο επιφυλάσσει για τον εκπαιδευτικό, τον
εκτελεστή των κεντρικών διδακτικών – παιδαγωγικών οδηγιών ή τον σχεδιαστή και
συνδιαμορφωτή του εκπαιδευτικού έργου;

Πώς διασφαλίζει και πώς ενισχύει τον δημόσιο χαρακτήρα του, ώστε η γνώση που
παρέχει να μην καταντά εμπορευματικό προϊόν, που προορίζεται για λίγους, αλλά
να αποβαίνει κοινωνικό αγαθό και κοινό κτήμα;

Τα χαρακτηριστικά της προόδου στις νέες και συνεχώς μεταβαλλόμενες συνθήκες
είναι όλα εκείνα τα στοιχεία που συνδυάζουν την αναπτυξιακή διαδικασία με την
κοινωνική ευημερία.

Προοδευτικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι εκείνο που πρώτα και πάνω απ’ όλα
περιφρουρεί και προάγει τον στόχο της κοινωνικής ευημερίας.

Αν ο διάλογος για την πορεία των εκπαιδευτικών πραγμάτων υιοθετήσει αυτούς
τους προσανατολισμούς, τότε και ουσιαστικά αποτελέσματα θα υπάρξουν και
καλύτερες μέρες για την εκπαίδευση θα έλθουν.

Ο Χρήστος Χρήστου είναι πρόεδρος της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδας.