Τα παιδιά του πολέμου

Σιέρα Λεόνε. Παιδιά-στρατιώτες στις τάξεις του στρατού των ανταρτών

«Είμαστε πολύ νέοι για να βοηθήσουμε στη λύση αυτών των προβλημάτων, όμως
συνεχίζουν να πέφτουν πάνω μας… Είναι δύσκολο σε καιρούς σαν κι αυτούς, που
ιδανικά, όνειρα και τρυφερές ελπίδες τρέφονται γλυκά μέσα μας, να δίνεται
τέτοια απάντηση από τη θλιβερή πραγματικότητα. Είναι ν’ απορεί κανείς πώς δεν
εγκατέλειψα ως τώρα όλα τα ιδανικά μου ­ φαίνονται πια τόσο παράλογα και
απραγματοποίητα. Στηρίζομαι ακόμη σ’ αυτά, γιατί ακόμη πιστεύω, παραβλέποντας
τα πάντα, ότι οι άνθρωποι είναι στ’ αλήθεια καλοί στο βάθος της καρδιάς τους»:
Άννα Φρανκ.

Υπήρξε κάποια εποχή, όχι πολύν καιρό πριν, που κάποιοι μιλούσαν αισιόδοξα. Για
τη νέα εποχή της τεχνολογίας και τα προβλήματα που λύθηκαν, για την
αποκατάσταση των δημοκρατικών θεσμών σε αρκετά σημεία του πλανήτη, για τις
προσπάθειες που γίνονται να σιγάσουν επί αιώνες εύφλεκτες περιοχές και να
επιστρέψει ο κόσμος στη σταθερότητα. Στο τέλος αυτού του αιώνα ο σκεπτικισμός
έχει μάλλον αντικαταστήσει την ευφορία. Κάποιοι τουλάχιστον προβληματίζονται.
«Η αποτυχία της ηγεσίας του κόσμου αντανακλάται στα ανοιχτά μέτωπα. Η αποτυχία
της ηγεσίας του κόσμου αντανακλάται στα κρούσματα του AIDS που αυξάνονται…».

Η Κάρολ Μπέλαμι, από τα ανώτατα κλιμάκια της UNICEF, καυστική τις περισσότερες
φορές, δεν σταματά να θυμίζει ότι η υπόθεση των παιδιών του κόσμου είναι
υπόθεση όλων. Ότι οι καταστροφές που συντελούνται στον πλανήτη με θύματα
παιδιά απειλούν να υπονομεύσουν τις κατακτήσεις του πολιτισμένου κόσμου σε
διάστημα αιώνων, απειλούν να υπονομεύσουν τις προσπάθειες για τη συγκρότηση
σθεναρών τοπικών οικονομιών. Και στο χρηματιστήριο της ζωής, οι αριθμοί την
επιβεβαιώνουν: περίπου δύο εκατομμύρια παιδιά έχουν αφανιστεί στα πεδία των
μαχών σε όλον τον κόσμο τα τελευταία δέκα χρόνια. Τα διπλάσια έχουν
ακρωτηριαστεί ή έχουν μείνει ανάπηρα. Μάρτυρες «εγκλημάτων πολέμου» έχουν
γίνει δέκα εκατομμύρια. Και από τους πρόσφυγες των 15 εκατομμυρίων,
παγκοσμίως, πιο πολλοί από τους μισούς είναι παιδιά. Στη Σιέρα Λεόνε, το
Αφγανιστάν, τη Βοσνία, το Κοσσυφοπέδιο, την Τσετσενία, τη Ρουάντα, το
Ανατολικό Τιμόρ…, εκατομμύρια παιδικά μάτια αναγκάστηκαν να παρακολουθούν
σιωπηλά καθώς ο κόσμος γύρω τους βυθίστηκε στη βαρβαρότητα.

Από το 1900 ως το 2000 τα παιδιά έγιναν στόχοι ανηλεούς επιθετικότητας, με
τρόπο που ποτέ ξανά δεν είχε γίνει. Πόλεμος κάποτε σήμαινε ότι στρατιώτες δύο
διαφορετικών χωρών μάχονται μεταξύ τους και σκοτώνονται στα μέτωπα. Σήμερα τα
πράγματα έχουν αλλάξει. Οι εμφύλιοι ανάβουν ευκολότερα και είναι πιο
αιματηροί. Και ακόμη και στις περιπτώσεις όπου επαναλαμβάνεται η ­ συνήθης πια
­ ανακοίνωση ότι «αποφεύγονται με κάθε τρόπο τα πλήγματα εναντίον αθώων
πολιτών», η ποικιλία του 20ού αιώνα θέλει τους αμάχους να μετρούν μεταξύ τους
τις βαριές απώλειες. Όταν δεν γίνονται οι ίδιοι στόχος. Παγκοσμίως, το 90% των
θυμάτων πολέμου είναι άμαχοι.

Κοινός παρανομαστής στους σημερινούς πολέμους, ο στρατιώτης-παιδί. Με
στοιχειώδη εξοπλισμό, ένα νεαρό παιδί μπορεί πάντα να γίνεται αποτελεσματικός
στρατιώτης. Μάλιστα όταν το ζητούμενο δεν είναι η στρατιωτική υπεροχή, αλλά η
τρομοκράτηση πληθυσμών, κάποιοι «σύγχρονοι στρατοί» προτιμούν τη στρατολόγηση
νεαρών σε ηλικία ατόμων. Τα παίρνουν αρκετά νωρίς, και με την κατάλληλη
εκπαίδευση μπορούν να γίνουν σύντομα βάναυσα. Το νεύρο και η υγιής
αντιδραστικότητα που συνοδεύει τις μικρές ηλικίες διοχετεύεται έντεχνα στην
απάνθρωπη συμπεριφορά, μια και η όποια αντίσταση χαρακτήρα δεν έχει ακόμη
διαμορφωθεί. Υπάρχει μια φωτογραφία του Στιούαρτ Φρίντμαν που περιγράφει αυτό
ακριβώς. Είναι η εικόνα ενός αγοριού που από τα πρώτα χρόνια της ζωής του
απήχθη από την οικογένειά του στην Ουγκάντα για να στρατολογηθεί στις τάξεις
του Lords Resistance Army, ενός από τα αντιμαχόμενα ένοπλα κινήματα. Η
φωτογραφία δείχνει τον νεαρό, που επεστράφη στην οικογένειά του, με τη μητέρα
του. Εκείνη γελά και κλαίει μαζί, τον έχει κλείσει στην αγκαλιά της. Το αγόρι
έχει το βλέμμα κολλημένο στο έδαφος και το ύφος στο πρόσωπό του, ατσαλάκωτο,
μαζί και θλιμμένο, δεν κάνει την παραμικρή σύσπαση. Είναι μια φωτογραφία για
το τέλος της παιδικής ηλικίας.

300.000 ανήλικοι πολεμούν στα μέτωπα

Περίπου 300.000 παιδιά κάτω των 18 ετών πολεμούν στις μέρες μας στα διάφορα
ανοιχτά μέτωπα ανά τον κόσμο. Εμφανίζονται στις οθόνες των τηλεοράσεων, στις
σελίδες των εφημερίδων. Συνήθως χωρίς όνομα. Το ίδιο κι αυτά που σκοτώνονται
καθημερινά. Κι όταν τα βλέπουμε, δύσκολα θα σκεφτούμε ότι θα μπορούσαν να
έχουν ακόμη ζωή, μέλλον. Ότι κάθε παιδί που σώζεται έχει την πιθανότητα να
ξεπεράσει τον φόβο και να ελπίζει, όπως εμείς, ακόμη και να προσπαθεί για κάτι
καλύτερο. Υπάρχουν αρκετές οργανώσεις που έχουν επενδύσει σε αυτόν τον στόχο,
Μια από αυτές, η War Child, έργο των Μπιλ Λίζον και Ντέιβιντ Γουίλσον ­ και οι
δύο άνθρωποι του κινηματογράφου ­ ιδρύθηκε το 1993, όπως πολλές άλλες, ως
συναισθηματική ανταπόκριση στα θύματα του πολέμου και κυρίως στα νεώτερα. Από
την Κροατία, τη Βοσνία και το Κοσσυφοπέδιο, ως το Πακιστάν, το Αφγανιστάν και
το Ανατολικό Τιμόρ, η οργάνωση War Child προσπαθεί μέσω ειδικών προγραμμάτων
να διατηρήσει εν ζωή και να μορφώσει χιλιάδες παιδιά. Οι εκκλήσεις τους για
ενίσχυση είναι συνεχείς: «Είναι τα μόνα που δεν φέρουν ευθύνη γι’ αυτούς τους
πολέμους και είναι τα περισσότερο ευάλωτα στις συνέπειες».