ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το τέλος του αιώνα

Το 1966 κάποιοι Αμερικανοί ειδήμονες για την πρώτη χιλιετία συγκεντρώθηκαν
σ’ ένα συνέδριο στη Βοστώνη και οι δημοσιογράφοι κατέκλυσαν τους χώρους αυτής
της συνάντησης, επειδή φαντάζονταν ότι οι ιστορικοί θα συζητούσαν για τον φόβο
του έτους 2000.

Οι τελευταίοι προσπάθησαν να τους εξηγήσουν ότι θα συζητήσουν για την
προηγούμενη χιλιετία, όμως, οι εκπρόσωποι των mass media συνέχισαν να
υποβάλλουν την ίδια ερώτηση: Υπάρχει τρόμος για το έτος 2000; Η απάντηση ήταν
συνεχώς ίδια: Όχι, αυτοί οι φόβοι είναι φανταστικοί. Τότε οι δημοσιογράφοι
έπεσαν σε απόλυτη απελπισία, επειδή χωρίς φόβους που συνδέονται με το πέρασμα
στην τρίτη χιλιετία δεν θα υπήρχαν συνταρακτικά νέα.

Πάντως από πρόσφατες έρευνες που έγιναν αποκαλύφθηκε ότι ακόμη και την
τελευταία ημέρα της πρώτης χιλιετίας μπορεί να υπήρχαν κάποιες εκδηλώσεις
φόβου που παρακινήθηκαν από ορισμένες αιρέσεις, αλλά δεν διαθέτουμε στοιχεία
για να αποδείξουμε ότι τα τρομοκρατημένα πλήθη έκλαιγαν μέσα στις εκκλησίες
όπως πίστευαν τον 19ο αιώνα. Τότε όμως, ο φύλακας της ιδεολογίας και της
μνήμης, η Εκκλησία, είχε ρίξει το σύνθημα «προ παντός όχι θόρυβος». Σήμερα ο
φύλακας της ιδεολογίας και της μνήμης, δηλαδή τα ΜΜΕ, κάνουν ό,τι μπορούν
περισσότερο για να συντηρήσουν αυτές τις ανησυχίες.

Όπως λέει μάλιστα ο Ζ. Ντελιμό, για να ακυρώσει κάθε αίσθημα πανικού είχε
υιοθετήσει η Εκκλησία την ιδιοφυή λύση του Άγιου Αυγουστίνου: με άλλα λόγια
ότι τα 1.000 έτη ευτυχίας για τα οποία μιλούσε η Αποκάλυψη ήσαν ήδη εδώ! Και
για να σταματήσει κάθε πολεμική διευκρίνιζε επιπλέον ότι δεν θα έπρεπε ο
κόσμος να παίρνει κατά γράμμα τον αριθμό χίλια. Χίλια σήμαινε απλώς μία πολύ
μεγάλη διάρκεια. Ναι, ο Χριστός θα επιστρέψει, αλλά έχετε καιρό. Μη ζείτε μέσα
στον τρόμο. Έτσι αυτοστιγμεί είχε καταστρέψει εννοιολογικά κάθε επιθυμία
χιλιαστικής ουτοπίας.

Ίσως θα μπορούσαμε να υιοθετήσουμε κι εμείς την καταπληκτική λογική του Άγιου
Αυγουστίνου για να απομακρύνουμε τις ανησυχίες που συνδέονται με το έτος 2000.
Όμως, πέρα απ’ αυτές τις ευχάριστες αναλύσεις, μία σοβαρή προσέγγιση θα μας
έπειθε αναμφίβολα ότι πίσω απ’ αυτήν την ανασφάλεια για το πέρασμα στην τρίτη
χιλιετία υποκρύπτεται σίγουρα ο κατακερματισμός κάποιων μεγάλων ιδεολογιών,
όπως η σοβιετική εκδοχή του μαρξισμού και η πτώση του τείχους του Βερολίνου
(«και του κάθε τείχους του Βερολίνου»). Ίσως να αιωρείται επίσης πίσω απ’
αυτήν την αβεβαιότητα και το σύνδρομο της συνωμοσίας για το οποίο είχε μιλήσει
ο Κ. Πόπερ. Δηλαδή ότι οι άνθρωποι καταφεύγουν στη θεωρία των σκοτεινών
δυνάμεων όταν το τυχαίο δεν μπορεί να εξηγηθεί με αιτιώδη τρόπο. Είναι δε
αναμφισβήτητο ότι η πληροφορική θα διαμορφώσει στον αιώνα που έρχεται
απρόβλεπτα δεδομένα.

Πώς όμως τελειώνει ο αιώνας μας; Σίγουρα δεν επικρατεί η παρακμιακή ατμόσφαιρα
του τέλους του 19ου αιώνα, όταν ο Νίτσε ανάγγελλε τον θάνατο του Θεού. Αν
«διαβάσουμε» πάντως τη σημερινή πραγματικότητα με οικονομικούς όρους, τότε η
κατάσταση είναι απογοητευτική για τον πολιτισμό μας. Η πιο συμβολική έκφραση
αυτής της μιζέριας είναι ίσως τα θλιμμένα μάτια του μικρού κοριτσιού από τους
παρίες της Ινδίας στο εξώφυλλο του τελευταίου Economist. Στο πρόσωπό της
βλέπουμε διάφανα τους άστεγους των ΗΠΑ, τους άνεργους της Ευρώπης και τ’ άλλα
θύματα του ανάγλητου συστήματος της αγοράς. Από την άλλη μεριά τι ευτυχία
μπορεί να νιώθει και σ’ εμάς ο συνταξιούχος των 80.000 δραχμών;

Πώς μπορεί, λοιπόν, να έχει κανείς αισιοδοξία; Τη μόνη αισιοδοξία μπορεί ίσως
να τη βρει κάποιος στο πρόσφατο μήνυμα του Ε. Μορέν. Δηλαδή, ότι το Σιάτλ των
ΗΠΑ μπορεί ενδεχόμενα να αποτελέσει τον συμβολικό τόπο γέννησης του καθεστώτος
του παγκόσμιου πολίτη που θα αντιστέκεται στον νέο κόσμο που προσπαθούν να
διαμορφώσουν ­ ερήμην των εθνικών κρατών ­ οι πολυεθνικές επιχειρήσεις και το
ανεξέλεγκτο διεθνές χρηματιστηριακό κεφάλαιο.

Μ’ αυτή την έννοια πρέπει όλοι μας να έχουμε μέσα μας τη λογική του νικητή.
All’ alba vincero (την αυγή θα νικήσω), λέει ο ήρωας του Puccini σ’ ένα γνωστό
απόσπασμα από την Turandot. Vincero (θα νικήσω!).

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι αναπληρωτής καθηγητής της Νομικής Σχολής του
Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης