ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο Καρνάβαλος του Σιάτλ

Ενώ ο οδοστρωτήρας της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης εξοντώνει εκατομμύρια
ανθρώπων στον κόσμο, ορισμένοι εκπλήττονται για τις αντιστάσεις που
διογκώνονται. Τα θύματα θα όφειλαν να μην αντιδρούν, να αποδέχονται φιλοσοφικά
ό,τι αποφασίζουν γι’ αυτά η τεχνολογία, οι πολυεθνικές εταιρείες, η Ουάσιγκτον
και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου. Όμως, τα πρόσφατα γεγονότα στο Σιάτλ της
Αμερικής ανοίγουν τα μάτια στους δυσπειθείς. Παράδοξη δεν είναι η αντίσταση,
αλλά η απουσία της.

Γραφικοί, φολκλορικοί και περιθωριακοί τύποι, απομεινάρια της δεκαετίας του
’60, αμετανόητοι της Αριστεράς, θρησκευτικά και οικολογικά ψωνισμένοι,
καταναλωτές, φοιτητές, εργατικά συνδικάτα και μη κυβερνητικές οργανώσεις
πολιτών αντέστρεψαν την υποφώσκουσα τεχνοκρατική «δόξα» του τέλους του αιώνα:
ο άνθρωπος φτιάχνει την οικονομία, όχι η οικονομία τον άνθρωπο. Με αμερικανική
αφέλεια, που θυμίζει δεκαετία ’60, δηλώθηκε ορθά – κοφτά ότι «ο κόσμος δεν
είναι εμπόρευμα», ότι ορισμένα βασικά αγαθά που σχετίζονται με την ανθρώπινη
ποιότητα δεν είναι εμπορεύσιμα. Η εμπορευματοποίηση έχει όρια. Σε μια κοινωνία
που σέβεται τον εαυτό της, εμπόρευμα είναι το προϊόν της εργασίας, όχι η
εργασία, όχι ο άνθρωπος και ο πολίτης. Τομείς που σχετίζονται με τον άνθρωπο
και την ανάπτυξή του θα πρέπει να χαρακτηρισθούν «κοινωνικοί», extra
commercium. Εμπορευματοποίηση του πλεονάσματος, όχι του αναγκαίου.

Με πρόσχημα την ελευθερία του εμπορίου και την ανταγωνιστικότητα, πολυεθνικές
με προϊόντα «φρανκενσταϊνικά» καταλύουν σήμερα ελέγχους ποιότητας των
τροφίμων. Η προστασία εργασίας και περιβάλλοντος καταργείται διότι δήθεν
επιβαρύνει την ανταγωνιστικότητα και φαλκιδεύει την ελευθερία του εμπορίου.
Εκπαίδευση, υγεία, κοινωνικές ασφαλίσεις, πολιτισμός, απειλούνται άμεσα με
εμπορευματοποίηση, ιδιωτικοποιήσεις, ασύδοτο συναγωνισμό. Τομείς κοινής
ωφέλειας αποβάλλουν τον χαρακτήρα τους, όταν η προσφορά εκχωρείται σε ιδιώτες
με κριτήριο το κέρδος. Προβλεπτή συνέπεια: πτώση ποιότητας λόγω εμπορικών
κριτηρίων, συρρίκνωση του αριθμού των πολιτών που απολαμβάνουν αυτών των
αγαθών και υπηρεσιών. Παράδοξη παγκοσμιοποίηση, της οποίας ευεργετούμενοι
αποβαίνουν όλο και λιγότεροι, ενώ οι ανισότητες ευημερίας βαθαίνουν ασταμάτητα
και χωρίς όρια.

Μετά το αχτύπητο «τέλος της ιστορίας», ο απερίγραπτος Φουκουγιάμα ανήγγειλε το
«τέλος του ανθρώπου» μέσω της παγκοσμιοποίησης: οι νέες τεχνολογίες οδηγούν,
υποτίθεται, στον «μετα-άνθρωπο». Εάν το ντελίριο αυτό είναι βάσιμο, τότε γιατί
η αντίσταση όσων επιθυμούν να παραμείνουν άνθρωποι απλώς εκπλήσσει; Είναι
άραγε δυνατόν στο όνομα της τεχνολογίας να νομιμοποιείται η εξόντωση
εκατομμυρίων ανθρώπων λόγω «αδυναμίας προσαρμογής»; Άλλωστε θα ήταν περίεργο:
η ιστορία των τεχνολογικών μεταλλαγών δείχνει ότι αυτές αυξάνουν πάντα τον
αριθμό των ευεργετούμενων. Πρώτη φορά σήμερα προβάλλεται παράδοξο υπόδειγμα
τεχνολογικής μεταλλαγής, που συρρικνώνει δραματικά τους επωφελούμενους. Ίσως
στο μέλλον διαπιστωθεί ότι η σημερινή εποχή κυριαρχείτο περισσότερο από
τεχνολογικό μυστικισμό, παρά από πραγματική τεχνολογική δυναμική.

Η άρχουσα ιδεολογία της εποχής έχει περιέλθει σήμερα σε βασική αντίφαση: ενώ
διακηρύσσει την πεποίθηση στις αξίες της ανοικτής κοινωνίας, αποδέχεται κυνικά
τον αφανισμό αυξανόμενου τμήματος της κοινωνίας, με αιτιολογία ότι το τμήμα
αυτό δεν μπορεί ή δεν θέλει να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες. Όμως το
πρόβλημα προσαρμογής αφορά ολόκληρη την κοινωνία και γι’ αυτό πρέπει να
αντιμετωπίζεται από το σύνολο με τρόπο συνολικό. Είναι αδιανόητο η κοινωνία,
με πρόσχημα το άνοιγμα και τη διεθνοποίηση, να εισάγει στους κόλπους της τον
όλεθρο και την αυτοκατάλυσή της. Όταν αυτό συμβαίνει, παραλογισμός δεν είναι η
αντίσταση των πολιτών, αλλά η απουσία αντιστάσεων.

Το δικαίωμα των πολιτών στη ζωή ­ εργασία, κοινωνική προστασία, υγεία,
εκπαίδευση, πολιτισμό, κοινωνικό και πολιτικό διάλογο ­ διασφαλίζεται από μια
πολιτισμένη κοινωνία κατά τρόπο αναπαλλοτρίωτο, εκτός αγοράς, κέρδους και
ιδιωτικοποιήσεων. Εάν αυτό δεν τηρείται, τόσο το άνοιγμα όσο και η
διεθνοποίηση απονομιμοποιούνται και κινδυνεύουν να απορριφθούν. Στην
πολυεθνική τεχνοκρατική ουτοπία, εξωτικά «ψώνια», «παράξενοι» πολίτες
αντιπαραθέτουν σήμερα τον άνθρωπο, τις ιδιαιτερότητές του, τη δημοκρατία. Στο
Σιάτλ του 1999 ξαναπαίχθηκε το Μπέρκλεϊ του 1964: ρεαλισμός εναντίον ουτοπίας.
Όμως, από ποια πλευρά βρίσκεται σήμερα η ουτοπία και από ποια ο ρεαλισμός;