ΔΡΟΜΟΙ

Το Catch-22…

… είναι ένας μικρόκοσμος ­ ο αποκαλυπτικός κόσμος του Τζόζεφ Χέλερ. Ο
δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος βρίσκεται στο τέλος του. Στο φανταστικό νησί
Πιανόζα, στη Μεσόγειο, νότια της Έλβας, ο πολυβολητής αεροπλάνου Γιοσάριαν
διαπιστώνει πανικόβλητος πως η ζωή του κρέμεται από χίλιους δυο κινδύνους.
«Πολλοί μπορεί να αναρωτηθείτε γιατί θέλουμε να καταστρέψουμε μια πόλη χωρίς
βιομηχανία, χωρίς εχθρό, χωρίς βάσεις, χωρίς καμιά στρατηγική αξία για
κανένα…». Σήμερα πια, σχεδόν σαράντα χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του
βιβλίου, δεν αναρωτιόμαστε. Ξέρουμε.

Ο Τζόζεφ Χέλερ…

… ο συγγραφέας της αντιπολεμικής μαύρης κωμωδίας Catch-22 πέθανε χθες σε
ηλικία 76 ετών, από καρδιακή προσβολή, στο σπίτι του, στο Λονγκ Άιλαντ. Κάτι
ανάμεσα σε Τουέν και Κάφκα θυμίζει το βιβλίο του, που η αντιμιλιταριστική του
στάση άγγιξε ευαίσθητες χορδές την περίοδο του πολέμου στο Βιετνάμ. «Όταν
εκδόθηκε το Catch-22, έλεγαν: “Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος δεν ήταν έτσι”»,
θυμάται ο φίλος του Χέλερ, συγγραφέας και αυτός Ε. Ντοκτόροβ. «Μα όταν
μπλεχτήκαμε στο Βιετνάμ, το βιβλίο έγινε κάτι σαν συνειδησιακό Ευαγγέλιο. Λένε
πως η λογοτεχνία δεν μπορεί να αλλάξει τίποτα, μα σίγουρα μπορεί να
διαμορφώσει τη συνείδηση μιας γενιάς».

Ο πολυβολητής…

… Γιοσάριαν παλεύει να μείνει ζωντανός μέσα στον παραλογισμό του πολέμου.
Κάνει τον τρελό, για να μην ξαναπετάξει σε άλλες αποστολές. Μα τον διπλώνουν
σε μια κόλλα χαρτί, με τους κανονισμούς του στρατού: «Όποιος δεν θέλει να
πολεμήσει, δεν είναι στ’ αλήθεια τρελός». «Όλοι στο βιβλίο μου κατηγορούν ο
ένας τον άλλο πως είναι τρελοί», είχε πει κάποτε ο Χέλερ. «Ειλικρινά, πιστεύω
πως ολόκληρη η κοινωνία είναι τρελαμένη και το ερώτημα είναι: τι κάνει ένας
άνθρωπος που έχει τα λογικά του σε μια παρανοϊκή κοινωνία;». Το βιβλίο
γυρίστηκε ταινία από τον Μάικ Νίκολς, το 1970. Ο Χέλερ τοποθετήθηκε επάξια
πλάι στον Κουρτ Βόνεγκατ, τον Ίρβινγκ Σω και τον Νόρμαν Μέιλερ.

Μα η αναγνώριση…

… για το βιβλίο του Χέλερ (φωτό) άργησε να έρθει. Στην αρχή, ήταν
«μονότονο», «επαναλαμβανόμενο», «μια συναισθηματική σαλάτα». Μάλιστα, ο
κριτικός του καλού περιοδικού «Νιου Γιόρκερ» είχε αποφασίσει πως «έμοιαζε σαν
να μην το είχε γράψει, αλλά να το είχε ουρλιάξει ο συγγραφέας πάνω στις
σελίδες». Όμως η δικαίωση ήρθε, όταν άρχισε να πλημμυρίζει τα αμερικανικά
πανεπιστήμια, να γίνεται «καλτ» και οι φοιτητές να φορούν στρατιωτικά τζάκετ
και κονκάρδες που έγραφαν πάνω τους το όνομα του Γιοσάριαν: «Καλύτερα
Γιοσάριαν παρά Ροτάριαν». Όλα αυτά στα χρόνια του Βιετνάμ, όταν η αμερικανική
νεολαία πίστευε πως μονάχα το στρατιωτικοβιομηχανικό κατεστημένο είχε να
κερδίσει από τον πόλεμο. Ο Χέλερ έγραψε ένα βιβλίο που έκανε τον αναγνώστη να
γελάει και ύστερα να κοιτάει πίσω του με τρόμο αυτό που τον είχε κάνει να
γελάσει. Η ιδέα του δεν πέρασε μόνο στους αναγνώστες, αλλά και στο Λεξικό της
Οξφόρδης: «Catch-22: κατάσταση η οποία αποκλείει την επιτυχία, δίλημμα στο
οποίο οποιαδήποτε επιλογή είναι αδύνατο να λύσει το πρόβλημα».