Η… απρόβλεπτη εξέγερση του Πολυτεχνείου και της Νομικής

Από το βιβλίο του Σπύρου Λιναρδάτου«Πολιτικοί και Πολιτική, 70 χρόνια αναμνήσεις – αγώνες – ντοκουμέντα»Εκδόσεις: Προσκήνιο – Άγγελος Σιδεράτος

Στα χρόνια της δικτατορίας συντελέσθηκαν πολλές… αλλαγές. Τα παραδοσιακά
κόμματα, που ήταν πλέον στην παρανομία, δοκιμάσθηκαν. Η Ένωση Κέντρου μέρα με
τη μέρα φαινόταν να ξεπερνιέται…

Το ΚΚΕ διασπάσθηκε ­ το ’68 ­ και η ΕΡΕ είχε πλέον σβήσει…

Οι αντιστασιακές οργανώσεις με τη συνεργασία ή αντιθέτως την εχθρότητα
μεταξύ τους, οι «νέες πολιτικές δυνάμεις», οι αλλαγές στον περίγυρο της χώρας
(π.χ. οι πόλεμοι στη Μέση Ανατολή, το ’67 και το ’73, ο Μάης του ’68, η
προσέγγιση ΗΠΑ – Κίνας, ακόμα και οι οικονομικές μεταβολές στο εσωτερικό της
Ελλάδας, αλλά και στο ευρωπαϊκό «περίβλημά» της, δημιούργησαν νέα δεδομένα.

Ο δημοσιογράφος Σπύρος Λιναρδάτος, ο οποίος ύστερα από πολλά χρόνια στις
φυλακές και στις εξορίες, «απολύθηκε» το ’70, χωρίς… βεβαίως να πάψει η
Ασφάλεια να τον καλεί συχνά, βρέθηκε μέσα σ’ αυτό το νέο «γίγνεσθαι».

Διαγραμμένος ακόμα και από την ΕΣΗΕΑ, όπως άλλωστε συνέβη και με άλλους
προοδευτικούς δημοσιογράφους που ύψωσαν το ανάστημά τους στη χούντα των
συνταγματαρχών, εν αντιθέσει με ελάχιστους, οι οποίοι προσέφεραν, με το
αζημίωτο φυσικά, τις υπηρεσίες τους, σ’ αυτήν έψαξε να βρει δουλειά για να
ζήσει την οικογένειά του.

Είναι εντυπωσιακό ότι στο ογκώδες νέο βιβλίο του, που κυκλοφορεί την
προσεχή Δευτέρα με τίτλο «Πολιτική και πολιτικοί, 70 χρόνια αγώνες,
αναμνήσεις, ντοκουμέντα», από τις Εκδόσεις «Προσκήνιο – Άγγελος Σιδεράτος»,
υπάρχουν καταγεγραμμένες μόνον ελάχιστες γραμμές οικογενειακής χαράς. Είναι οι
στιγμές που… ελεύθερος πλέον με τη σύζυγό του μπορεί μ’ ένα φτηνό αυτοκίνητο
να γυρίσει για λίγο στην Ελλάδα.

Μαχητής δημοσιογράφος συνεχίζει να καταγράφει και να κρίνει τα δραματικά
γεγονότα, αλλά και να ζει μεγάλες στιγμές της Ελλάδας, σαν αυτές της εξέγερσης
της Νομικής και του Πολυτεχνείου.

«ΤΑ ΝΕΑ», αναδημοσιεύουν σήμερα ορισμένες ακόμη σελίδες από το νέο βιβλίο
του Σπύρου Λιναρδάτου, που αγκαλιάζει μία εποχή από τη δεκαετία του ’30 έως
τις ημέρες μας. Και η σημερινή προδημοσίευση ­ ασφαλώς ­ όπως και οι
προηγούμενεςδεν μπορεί να δώσει το εύρος και το βάθος του έργου του συγγραφέα,
ενός από τους μεγαλύτερους δημοσιογράφους τριών ιστορικών εφημερίδων.: «Ο
Ριζοσπάστης», «Η Αυγή» και «Το Βήμα».

Η εισβολή. Μόνον με τα τανκς μπόρεσε η χούντα να κάμψει την εξέγερση των φοιτητών και του ελληνικού λαού, τον Νοέμβριο του ’73

Το ψευτοδημοψήφισμα του ’73, τα «ανοίγματα» της χούντας με τον Μαρκεζίνη, αλλά
και η βελτίωση στις διεθνείς σχέσεις (π.χ. ανταλλαγές μηνυμάτων με τη Λαϊκή
Δημοκρατία της Κίνας) δεν έφεραν τα αναμενόμενα αποτελέσματα για τον δικτάτορα
Γεώργιο Παπαδόπουλο.

Ένας άλλος ­ κι αυτός υποστηριζόμενος από την αμερικανική πρεσβεία ­ ο
Δημήτρης Ιωαννίδης τού «έκλεψε» το σκήπτρο, αφού στο μεταξύ η χώρα έζησε τη
μεγάλη εξέγερση του Πολυτεχνείου.

Έτσι, οι «εκλογές» που ετοίμαζε η κυβέρνηση Μαρκεζίνη δεν έγιναν… Αντιθέτως,
άνοιξε, πιο πλατύς, ο δρόμος για την προδοσία της Κύπρου…

«Υπέρ της συμμετοχής στις εκλογές έχουν ταχθεί υπό όρους ο Γ. Ράλλης, ο Ηλίας
Ηλιού και ο Στέφ. Στεφανόπουλος. Ο Ηλιού μου είπε: Δεν μπορούμε να βάλουμε τον
κόσμο για άλλη μία φορά στην περιπέτεια της αποχής. Γι’ αυτό όμως και δεν
είναι δυνατόν να πούμε ή να αφήσουμε τον κόσμο να πάρει μέρος στις εκλογές και
εμείς να απόσχουμε.

Και οι διεθνείς συνθήκες δεν ευνοούσαν το εγχείρημα Μαρκεζίνη. Από τις 7
Οκτωβρίου του 1973 είχε ξεσπάσει ο τέταρτος αραβοϊσραηλινός πόλεμος, με
χιλιάδες νεκρούς και δεκάδες χιλιάδες τραυματίες από τα αραβικά κράτη
(Αίγυπτος, Συρία, Ιράκ) και από το Ισραήλ. Υποστηρίζεται η άποψη ότι η άρνηση
του Σπ. Μαρκεζίνη να διευκολύνει τους Αμερικανούς κατά τη διάρκεια των
επιχειρήσεων για ενίσχυση των Ισραηλινών, προκαθόρισε και τη δική του πτώση
και την απομάκρυνση του Γ. Παπαδόπουλου.

Στις 4 Νοεμβρίου 1973, το μνημόσυνο του Γ. Παπανδρέου, στο Α’ Νεκροταφείο
μετατρέπεται και πάλι σε πολιτική εκδήλωση, με συμμετοχή των πολιτικών ηγετών
(Π. Κανελλόπουλου, Γ. Μαύρου, Ι. Ζίγδη κ.λπ.), του Αλέκου Παναγούλη και
πλήθους κόσμου που φώναζε συνθήματα κατά της δικτατορίας του Γ. Παπαδόπουλου,
κατά του Μαρκεζίνη και υπέρ της Δημοκρατίας. Έγιναν σοβαρές συγκρούσεις
διαδηλωτών και Αστυνομίας στην οδό Αναπαύσεως, στη Συγγρού και στην Β. Όλγας
ώς τον Άγνωστο Στρατιώτη, με απολογισμό, περίπου εκατό τραυματίες ­ οι
περισσότεροι πολίτες, αλλά και αρκετοί αστυνομικοί. Ο Σπ. Μαρκεζίνης μού είπε
ύστερα από μήνες όταν ειδωθήκαμε, ότι ο Γ. Παπαδόπουλος ανησυχούσε πολύ μην
υπάρξουν νεκροί…

Στις 14 Νοεμβρίου, αρχίζουν να συγκεντρώνονται σπουδαστές και άλλοι νέοι στο
Πολυτεχνείο και να διαδηλώνουν στο προαύλιο με συνθήματα εναντίον της Χούντας
και της κυβέρνησης Μαρκεζίνη. Ζητούν την παραίτησή της και ελεύθερες εκλογές.
Την άλλη μέρα οι συγκεντρωμένοι στο Πολυτεχνείο αποκτούν και ραδιοσταθμό που
αρχίζει να εκπέμπει. Πλήθος κόσμου, ιδιαίτερα νέων, συγκεντρώνεται και έξω από
το Πολυτεχνείο και κλείνει την οδό Πατησίων στο σημείο εκείνο. Στις 16
Νοεμβρίου, η αναταραχή εξαπλώνεται και σε άλλα σημεία στο κέντρο της Αθήνας,
όπου γίνονται συγκρούσεις με την Αστυνομία. Το βράδυ της μέρας εκείνης είναι
φανερό πια, ότι η εξέγερση παίρνει έκταση. Αυτό λένε και οι πληροφορίες που
φτάνουν στις εφημερίδες. Κατά τις 10 το βράδυ, περνά η γυναίκα μου από τα
γραφεία της “Ακρόπολης” και με παίρνει, όπως συνήθως με το αυτοκίνητο, για να
πάμε στο σπίτι μας. Αυτή τη βραδιά όμως μας τραβά το Πολυτεχνείο. Πάμε εκεί,
μένουμε λίγο στην οδό Στουρνάρα ανάμεσα στον κόσμο, περνάμε με δυσκολία και
στην Πατησίων, βρίσκουμε κάπου εκεί την ανηψιά μας την Κούλα Πρωτοψάλτη που
μένει μαζί μας, και αργά κοντά τα μεσάνυχτα γυρίζουμε στο σπίτι μας στην οδό
Παπαδά. Βέβαια παρακολουθούμε συνεχώς τον ραδιοσταθμό του Πολυτεχνείου, που
καλεί τον κόσμο σε συμπαράσταση. Από το ραδιόφωνο θα μάθουμε πια για την
επίθεση των θωρακισμένων και την εισβολή στο Πολυτεχνείο. Θα ακούμε στο σπίτι
ώς τις πρώτες πρωινές ώρες τα συνθήματα του εκφωνητή και της εκφωνήτριας, τις
καταγγελίες για την επέμβαση των στρατιωτικών δυνάμεων, τις σπαρακτικές
εκκλήσεις για αίμα και ιατρική βοήθεια ώς τη στιγμή που δεν ακουγόταν πια
τίποτε και καταλάβαμε ότι όλα τέλειωσαν. Η κατάσταση βέβαια είχε πια ξεφύγει
από τον έλεγχό της κυβέρνησης Μαρκεζίνη. Αυτό προκύπτει καθαρά και από τις
αφηγήσεις του ίδιου τού τότε πρωθυπουργού. Ο ίδιος όμως ουσιαστικά, με την
ομιλία του στο Πεντάγωνο, στις 20 Νοεμβρίου 1973, ανέλαβε ευθύνες που βέβαια
ως πρωθυπουργός ασφαλώς είχε, αλλά για ενέργειες που έγιναν από τους
στρατιωτικούς πίσω από τις δικές του πλάτες και χωρίς να τον ρωτήσουν και να
τον υπολογίσουν…

Είναι γνωστό ότι μόλις πέντε μέρες μετά την ομιλία του αυτή στο Πεντάγωνο, ο
Μαρκεζίνης ανατράπηκε. Και βεβαίως ανατράπηκε και ο Γ. Παπαδόπουλος. Τις
πρώτες ώρες, ούτε καν μέρες, η ανατροπή αυτή δημιούργησε κάποιες ελπίδες στον
κόσμο. Στους δρόμους της Αθήνας υπήρξαν και σκηνές συναδέλφωσης λαού και
στρατού, καλλιεργήθηκαν δηλαδή μερικές αυταπάτες. Αλλά γρήγορα όλοι
προσγειωθήκαμε. Απαγορεύθηκε η κυκλοφορία, άρχισαν να γίνονται νέες συλλήψεις.
Με είχε καλέσει το Παράρτημα Ασφαλείας της γειτονιάς μου από την προηγούμενη
μέρα να παρουσιαστώ. Με την απαγόρευση της κυκλοφορίας δεν πήγα. Την άλλη
βδομάδα όμως πήρα πρόσκληση να παρουσιαστώ στη Γενική Ασφάλεια. Καθώς είχαν
γίνει αρκετές συλλήψεις, θεώρησα πολύ πιθανό να μην ξαναγυρίσω στο σπίτι. Τις
πιθανότητες τις μείωνε το γεγονός, ότι με είχαν καλέσει και δεν ήρθαν όπως
συνήθιζαν να με πιάσουν.

Ειδοποίησα και τον διευθυντή της εφημερίδας, τον Χρήστο Φιλιππίδη. Στη Γενική
Ασφάλεια με άφησαν για αρκετή ώρα να περιμένω. Ίσως το έκαναν επίτηδες. Έβλεπα
κτυπημένους στο πρόσωπο κρατούμενους. Ανάμεσά τους είδα τον πρώην δήμαρχο του
Περιστερίου τον Φολόπουλο. Τους έφερναν από κάποιο πρόχειρο στρατόπεδο που
είχαν στήσει οι νέοι “σωτήρες”. Είδα σε μια στιγμή και τον Θόδωρο Κατριβάνο
που πρόλαβε να μου πει ότι η κατάσταση είναι φοβερή, ότι τους κτυπούν εκεί που
τους έχουν, στο πρόχειρο στρατόπεδο. Κάποτε ύστερα από μιας ώρας περίπου
αναμονή, με φώναξαν να μπω στο γραφείο του αρμοδίου για τη δίωξη του
κομμουνισμού αξιωματικού. Ήταν ο Π. Μπάμπαλης που με περίμενε. Η τακτική που
τηρούσαν στην Ασφάλεια τώρα, όπως είχα μάθει και επιβεβαίωνα με την προσωπική
μου εμπειρία, ήταν να σου μιλούν μόνο αυτοί και να μη σου επιτρέπουν να πεις
τίποτε εσύ. Αυτό από μια άποψη σε διευκόλυνε, γιατί δεν σε υποχρέωναν, θέλεις
δεν θέλεις, να κάνεις κάποιο διάλογο μαζί τους. Ο Μπάμπαλης μού τράβηξε ένα
λόγο για την “Επανάσταση”, που έγινε τώρα πάλι “παρθένα” και θα προχωρήσει.
Ξεφύλλισε και τον ογκώδη φάκελλό μου που είχε μπροστά του, μου είπε ότι
διαπιστώνεται κάποια διαφοροποίησή μου και χωρίς να μου ζητήσει να του δώσω
καμία απάντηση στις στομφώδεις τιποτολογίες του, μου επέτρεψε να φύγω. Η
γυναίκα μου, η μάνα μου και οι άλλοι δικοί μας που περίμεναν με αγωνία την
έκβαση, χάρηκαν γιατί βγήκα από την Ασφάλεια αυτή τη φορά χωρίς συνέπειες. Η
μεγαλοστομία τού Μπάμπαλη περί παρθενίας της νέας δικτατορίας (με αρχηγό τον
Δ. Ιωαννίδη τώρα, όπως θα γίνει γρήγορα γνωστό), ίσως να είχε σχέση και με το
σκάνδαλο των κρεάτων που είχε ξεσπάσει επί Παπαδόπουλου, με κύριους
κατηγορούμενους τον πρώην υφυπουργό Εμπορίου και από τους πρωτεργάτες του
πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου, συνταγματάρχη Μιχ. Μπαλόπουλο και άλλους. Η
πρόσκλησή μου στην Ασφάλεια ήταν φανερό ότι είχε την έννοια προειδοποίησης».

«Τι μου είπε ο Σπύρος Μαρκεζίνης»

Γλέζος – Λιναρδάτος. Από τις… λεύτερες στιγμές δύο αγωνιστών, στην Ευρώπη, στη δεκαετία του ’60, λίγα χρόνια πριν από τον Γαλλικό Μάη

Ο δημοσιογράφος Σπύρος Λιναρδάτος είδε στις 29 Ιανουαρίου του ’74, τον πρώην
πρωθυπουργό Σπύρο Μαρκεζίνη. (Πρωθυπουργός διορίσθηκε από τον δικτάτορα
Γεώργιο Παπαδόπουλο το ’73). Και κράτησε ένα «μνημόνιο» από τη συνομιλία τους.

«Μου είπε περίπου ο Μαρκεζίνης:

­ Βάδιζα σε ένα στενό μονοπάτι σαν ακροβάτης. Κινδύνευα συνεχώς να πέσω. Αν ο
Κανελλόπουλος, ο Μαύρος και οι άλλοι δεν μου έκλειναν τον δρόμο μπορούσα να
μείνω, έστω και αν ήθελαν να με ρίξουν οι Αμερικανοί.

Οι Αμερικανοί, μετά τις 11 Οκτωβρίου (σημ. δηλαδή τρεις μήνες μετά την
ορκωμοσία της κυβέρνησής του), ήθελαν να με ρίξουν. Ήταν η υπόθεση των
αεροπλάνων. Με φοβούνταν όχι για αντιαμερικανισμό, είμαι φίλος των Αμερικανών,
αλλά για πολιτική ανεξαρτησίας. Οι αξιωματικοί είχαν δυσαρεστηθεί για όσα είχα
πει περί Λένιν. Έλεγαν πού μας πάει αυτός. Μετά την 26η Οκτωβρίου που πήγαμε
στη Θεσσαλονίκη, ο Παπαδόπουλος ήταν στενοχωρημένος. Κατάλαβα ότι ήθελε να
φύγει, αλλά εντίμως. Οι Αμερικανοί μπήκαν στον χορό εναντίον μου την Τετάρτη
μετά το Πολυτεχνείο. Ο Παπαδόπουλος μου είχε παραχωρήσει το υπουργείο Εξωτερικών.

Στο σημείο αυτό τον ρωτώ γιατί δεν παραιτήθηκε εγκαίρως. Απαντά:

­ Το εξετάσαμε εκείνη τη νύχτα (εννοεί του Πολυτεχνείου), αλλά ο Μητρέλιας
είπε όχι. Πρέπει, είπε, να αποκαταστήσουμε πρώτα την τάξη. Δεν μπορούμε να
φύγουμε και να αφήσουμε πίσω μας αναρχία. Έχω κι εγώ ερωτήματα για την υπόθεση
του Πολυτεχνείου. Η Αστυνομία φάνηκε ανίκανη, χρεοκόπησε. Την ανικανότητά της,
την έδειξε από το μνημόσυνο (εννοεί του Γ. Παπανδρέου). Δεν είχε και όπλα. Θα
παραγγέλναμε στη Γαλλία ασπίδες και άλλα για την αντιμετώπιση διαδηλωτών. Ο
Παπαδόπουλος ήθελε λιγότερο και από μένα την κήρυξη στρατιωτικού νόμου.

­ (Ερώτηση δική μου). Φοβόταν μήπως τα τανκς στραφούν εναντίον του;

­ Βέβαια. Εγώ ήθελα τον στρατιωτικό νόμο. Τον εισηγήθηκε ο Μητρέλιας. Αν δεν
τον κηρύσσαμε θα είχαμε τη δεύτερη μέρα 800 νεκρούς. Τον Θεράπο (υπουργό
Δημοσίας Τάξεως) τον υποχρεώσαμε να παραιτηθεί. Είχε αποτύχει. Οι διαδηλωτές
έκαναν επιθέσεις και κατά του υπουργείου του. Στην υπόθεση του Πολυτεχνείου,
ένα ποσοστό των νέων ήταν αγνοί φοιτητές, άλλοι ήταν άνθρωποι των Κ.Κ. της
Γαλλίας ή της Ιταλίας και αρκετοί άνθρωποι του Ρουφογάλη (του τότε διοικητή
της ΚΥΠ) και άλλων υπηρεσιών.

Ερώτηση: Γιατί αναλάβατε τις ευθύνες για τη σφαγή του Πολυτεχνείου με τον λόγο
σας στο Πεντάγωνο. Αυτά τα περί εσωτερικού εισβολέως γιατί τα είπατε;

­ Αυτό το πιστεύω, είναι μία θεωρία.

­ (Δική μου παρατήρηση). Μα αναλάβατε ευθύνες για ό,τι έγινε, ενώ ο κόσμος ώς
εκείνη τη στιγμή πίστευε ότι εσείς δεν θέλατε τη σφαγή».

«Για πρώτη φορά ελεύθερος…»

Κινέζικη αντιπροσωπεία. Ξέγνοιαστες στιγμές στον «Μπάτη», με τους Κινέζους και τον Λεωνίδα Κύρκο. Διακρίνεται ο Σπύρος Λιναρδάτος

Ένας αντιστασιακός δημοσιογράφος που φεύγει από την εξορία καταμεσής της
δικτατορίας δεν μπορεί… φυσικά να έχει την καλύτερη επαγγελματική τύχη.
Ωστόσο, ο Σπύρος Λιναρδάτος πάλεψε, χωρίς κι αυτή τη φορά να «γκρινιάξει»…

«Για πρώτη φορά, ύστερα από τρία χρόνια και κάτι εξορίας και προσωπικών και
οικογενειακών ταλαιπωριών, γύριζα σπίτι μου ελεύθερος. Ταξίδευα χωρίς συνοδό
χωροφύλακα. Το ελεύθερος βέβαια ήταν σχετικό, αλλά οπωσδήποτε όχι και χωρίς
ουσία. Στον Πειραιά με περίμεναν η γυναίκα μου, η μάνα μου και ο “μπατζανάκης”
μου ο Νίκος Σαλονικός με τη γυναίκα του την Άννα, που μας είχαν φροντίσει και
τους δύο στις δύσκολες μέρες που περάσαμε, σαν αδέλφια.

Η χαρά όλων μας ήταν μεγάλη, αν και πάντα, σε αυτές τις περιπτώσεις σκιάζεται
από τη θύμηση ότι κάποιους άφησες πίσω σου, και όχι απλώς “μια τρύπα” που λέει
ο Σαββόπουλος, κάποιους που πέρασες δύσκολες μέρες και χρόνια μαζί τους.

Η απόλυση όμως κάθε εξορίστου είναι και για τους άλλους μία ελπίδα που
καλύπτει την πίκρα του χωρισμού η ελπίδα ότι δεν θα αργήσει κι η δική τους σειρά…

Πήρα συγκινητικά γράμματα για την απόλυση και επιστροφή μου και από τα αδέλφια
μου και από φίλους επιστήθιους ξενιτεμένους: ο Στάθης Ευσταθιάδης από τη Νέα
Υόρκη με το αστείρευτο χιούμορ του άρχιζε: “Όλος ο κόσμος τέτοια εποχή
εγκαταλείπει τα άστεα και πηγαίνει παρά θιν’ αλός (…) και συ εγκατέλειψες
μία τόσο τουριστική νήσο και επανακάμπτεις στο ιοστεφές”.

Δουλειά για τον καθημερινό επιούσιο, αλλά και για να συνεχίσω την ασφάλισή μου
στα ταμεία μας, βρήκα τότε στην “Ακρόπολι”, με διευθυντή τον μακαρίτη,
ταλαντούχο και καταρτισμένο δημοσιογράφο Χρήστο Φιλιππίδη και αρχισυντάκτη τον
Ερμόλαο Παπαταξιάρχη.

Στην “Ακρόπολι” μου ανέθεσαν να κάνω θεώρηση χειρογράφων ως βοηθός του πρώην
συντάκτης της “Αυγής” Θαλή Δίζελου ­ και αυτός πέθανε πολύ νωρίς από την
“επάρατο”. Οι Μπότσηδες, παρά το ότι ήταν σταθερά τοποθετημένοι στη Δεξιά,
είχαν παράδοση να προσλαμβάνουν αριστερούς συντάκτες, ίσως γιατί τους
εκτιμούσαν για ικανότητες και συνέπεια. Φυσικά, ο μισθός που πήρα στην αρχή
ήταν πολύ μικρός, αν θυμάμαι καλά 5.000 δραχμές, λίγο μεγαλύτερος δηλαδή από
το επίδομα ανεργίας που πήρα τους πρώτους μήνες μετά την απόλυσή μου από το στρατόπεδο».