ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Ο Αλέξανδρος Παπάγος καταγράφηκε στην ιστορία ως Στρατηλάτης, ως Στρατάρχης,
ως Αρχιστράτηγος. Πρόκειται για τίτλους πολύ σοβαρούς στο πρώτο μισό του
εικοστού αιώνα, όταν η χώρα ζούσε συχνά περιόδους πολέμου. Ο Παπάγος ήταν
εξάλλου ο μόνος μη γαλαζοαίματος που απέκτησε τους τίτλους αυτούς που ως τότε
τους απέδιδαν αποκλειστικά στους βασιλικούς ηγεμόνες. Δεν ήταν τυχαίο αυτό το
γεγονός. Εκτός από το ότι ταύτισε το όνομά του με δύο νικηφόρους πολέμους, τον
πόλεμο της Αλβανίας και τον Εμφύλιο πόλεμο, ο Παπάγος, αποδείχθηκε σταθερό και
αξιόπιστο σημείο αναφοράς για ολόκληρη την παράταξή του, για τη συντηρητική
Ελλάδα. Ελάχιστοι ήταν εκείνοι που μπορούσαν να αναλάβουν τέτοιο ρόλο και
τέτοιο βάρος. Πρόκειται εξάλλου για ιδιότητες που προσιδιάζουν σε ηγεμόνες και
βασιλείς. Για τον λόγο αυτό μοιράστηκε με τους τελευταίους τους στρατιωτικούς
τους βαθμούς και τους τιμητικούς τίτλους. Ο μετέπειτα Στρατάρχης γεννήθηκε
στις 9 Δεκεμβρίου του 1883 σε ένα οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον που
υποσχόταν ένα λαμπρό μέλλον. Οι οικογενειακές του ρίζες βρίσκονταν στις
Κυδωνίες της Μικράς Ασίας και τη Σύρο, όπου μετεγκαταστάθηκε ο παππούς του
κατά την Επανάσταση του 1821. Ο πατέρας του ήταν αξιωματικός, έφθασε
υποστράτηγος, με μεγάλη θέση (προσωπάρχης) στο υπουργείο των Στρατιωτικών. Η
μητέρα του, η Μαρία Αβέρωφ, ήταν ανιψιά του Γεωργίου Αβέρωφ, του εθνικού
ευεργέτη, κόρη του αδελφού του Δημητρίου, πολιτευτή της Εύβοιας. Μεγάλωσε σε
αριστοκρατικό ­ στα μέτρα της Αθήνας του τέλους του 19ου αιώνα ­ περιβάλλον,
γύρω από το Παλάτι ή και μέσα σε αυτό. Οι δεσμοί του νεαρού Αλέξανδρου με τη
βασιλική οικογένεια χτίστηκαν από τότε με τον πλέον στέρεο τρόπο.

Στα 1901 γράφτηκε στη Νομική Σχολή της Αθήνας. Οι σπουδές του εκεί κράτησαν
μόνο ένα χρόνο. Σε εκείνους τους καιρούς και παρά την ήττα του 1897, οι
κρατούσες πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις στην Ελλάδα είχαν σταθερά
αποφασίσει τη διά του πολέμου επίλυση των εθνικών ζητημάτων και στράτευαν στην
κατεύθυνση αυτή τους νεαρούς βλαστούς τους. Η οικογενειακή παράδοση, η μεγάλη
του αγάπη για τα άλογα και το ιππικό, το κλίμα της τότε αριστοκρατικής Αθήνας,
δεν μπορούσαν παρά να στρέψουν τον νεαρό Αλέξανδρο προς το στρατιωτικό
επάγγελμα. Βρέθηκε στη Στρατιωτική Σχολή των Βρυξελλών (1902-1904) και στη
Σχολή Εφαρμογής Ιππικού του Υπρ (1904-1906), όπου και ολοκλήρωσε τις
στρατιωτικές σπουδές του. Στα 1906, πίσω στην Ελλλάδα, κατατάχτηκε ως
ανθυπίλαρχος στον Ελληνικό Στρατό. Στα 1911, την παραμονή των Βαλκανικών
πολέμων δημιούργησε οικογένεια. Παντρεύτηκε τη Μαρία Καλλίνσκυ, εγγονή του
στρατηγού Βάσσου, παγιώνοντας τη θέση του ανάμεσα στους εκλεκτούς της
ελληνικής κοινωνίας.

Ηγλωσσομάθεια, η μόρφωσή του αλλά και οι κοινωνικές του σχέσεις,
προσανατόλισαν τη στρατιωτική του καριέρα προς τις επιτελικές θέσεις παρά στις
μονάδες εκστρατείας. Οι Βαλκανικοί πόλεμοι τον βρήκαν υπίλαρχο στο Γενικό
Στρατηγείο του Αρχιστρατήγου Διαδόχου και κατόπιν Βασιλέα, Κωνσταντίνου.
Υπήρξε μάλιστα ο Διαγγελέας του τελευταίου και κέρδισε τα πρώτα του παράσημα
σε αυτήν τη θέση. Μετά το τέλος των πολέμων συνέχισε τη στρατιωτική του
μόρφωση στο Σχολείο Ανωτέρων Σπουδών που είχε τότε δημιουργήσει η Γαλλική
Στρατιωτική Αποστολή, ένα είδος ­ θα λέγαμε σήμερα ­ Ανωτάτης Σχολής Πολέμου.
Μετά το πέρας των εκεί σπουδών του έγινε, στα 1916, επίλαρχος, επιτελάρχης της
Ταξιαρχίας Ιππικού.

Στον Διχασμό δεν δίστασε ούτε στιγμή στην επιλογή στρατοπέδου. Έμεινε
δραστήρια στο πλευρό της βασιλικής κυβέρνησης της Αθήνας στις δύσκολες μέρες
του 1916-1917 και, όταν επικράτησε ο Βενιζέλος, αποστρατεύθηκε και εξορίστηκε
στην Ίο, τη Θήρα, τη Μήλο και την Κρήτη. Μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου 1920
και την επάνοδο του Κωνσταντίνου, ανακλήθηκε και πάλι στην υπηρεσία και του
δόθηκε αναδρομικά ο βαθμός του αντισυνταγματάρχη. Ας σημειωθεί εδώ, ότι τις
περισσότερες προαγωγές του στη στρατιωτική ιεραρχία τις πήρε «αναδρομικά»,
έπειτα από κάποια παλινόρθωση του βασιλικού κύρους και της αντίστοιχης
εξουσίας. Με τον νέο του βαθμό πάντως, πήρε μέρος στη Μικρασιατική εκστρατεία
ως επιτελάρχης της Μεραρχίας Ιππικού. Τον Οκτώβριο του 1923 αποτάχθηκε από το
στράτευμα για να επιστρέψει σε αυτό στα 1926, παίρνοντας, μάλιστα, πάλι
αναδρομικά (από το 1923) τον βαθμό του συνταγματάρχη.

Ο Παπάγος, επικεφαλής των Ένοπλων Δυνάμεων στην γιορτή του βασιλιά Παύλου τον Ιούνιο του 1950

Σπούδασε και πάλι στο Σχολείο Ανωτέρων Σπουδών της νέας γαλλικής αποστολής και
κατόπιν τοποθετήθηκε διοικητής της Μεραρχίας Ιππικού στη Λάρισσα. Στη θέση
αυτή ­ που ήταν και η μόνη θέση διοίκησης μεγάλης μονάδας στην καριέρα του ­
έμεινε τέσσερα χρόνια. Το 1932 ονομάστηκε υποστράτηγος και τοποθετήθηκε στη
θέση του υπαρχηγού του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Η άνοδός του στα ανώτατα
κλιμάκια της ιεραρχίας και τοποθέτησή του στο ΓΕΣ, ακριβώς την εποχή που
ξεσπούσε και πάλι πολιτική κρίση, είχε αποφασιστική σημασία καθώς του επέτρεψε
να διαδραματίσει σημαντικό πολιτικό ρόλο στις εξελίξεις. Σε αυτήν τη
ρευστότητα οφείλονταν και οι συχνές μετακινήσεις του στα χρόνια εκείνα,
μετακινήσεις με πολιτικό πλέον παρονομαστή. Στα 1933 βρέθηκε επιθεωρητής
Ιππικού, θέση υποδεέστερη της προηγουμένης. Στα 1935 ονομάστηκε ­ και πάλι
αναδρομικά, από το 1934 ­ αντιστράτηγος και διοίκησε για λίγο το Γ’ και το Α’
Σώματα Στρατού.

Τον Οκτώβριο του 1935 ­ χρονιά πολιτικά ταραγμένη από κάθε άποψη ­ μετά την
αποτυχία του βενιζελικού κινήματος, ο Παπάγος, μαζί με τον αντιναύαρχο
Οικονόμου και τον αντιπτέραρχο Ράππα, ηγήθηκε πραξικοπήματος (κατ’ εικόνα των
ισπανικών «προνουτσιαμέντο» που ήταν πολύ γνωστά εκείνο τον καιρό) με στόχο
την επίσπευση της παλινόρθωσης της μοναρχίας. Το πραξικόπημα ανέτρεψε την
κυβέρνηση του Παναγή Τσαλδάρη και, στη νέα κυβέρνηση που αναδείχθηκε, εκείνη
του Κονδύλη, ο Παπάγος έγινε υπουργός των Στρατιωτικών. Μόλις το σχετικό
δημοψήφισμα έκρινε την παλινόρθωση της μοναρχίας, ο ίδιος ανέλαβε να μεταφέρει
το μήνυμα στον νέο Βασιλιά, τον Γεώργιο τον Β’, και να τον καλέσει να αναλάβει
τον θρόνο του. Έγινε έκτοτε ο άνθρωπος της απόλυτης εμπιστοσύνης του Παλατιού.

Αφού πέρασε από τη θέση του γενικού επιθεωρητή του Στρατού και χρημάτισε και
πάλι υπουργός Στρατιωτικών, τοποθετήθηκε, την 1η Αυγούστου 1936, αρχηγός του
Γενικού Επιτελείου Στρατού. Επρόκειτο για το πλέον αποφασιστικό βήμα και για
τον ίδιο και για τη χώρα. Για την τελευταία, η ιστορική σημασία αυτής της
τοποθέτησης ήταν ότι διά μέσου αυτής ολοκληρώθηκε η κατανομή των εξουσιών που
θα στήριζε τη δικτατορία του Μεταξά και του Γεωργίου του Β’. Το Παλάτι, με την
τοποθέτηση του Παπάγου κρατούσε τον πλήρη έλεγχο του Στρατού και μπορούσε να
επιτρέψει στον Μεταξά το επόμενο βήμα. Το βήμα αυτό έγινε, το γνωρίζουμε, στις
4 Αυγούστου του 1936.

Και στα δύο στιγμιότυπα (με μικρή χρονική διαφορά) ο Στρατάρχής εξέρχεται της Μητρόπολης το 1951 ως αρχηγός ΓΕΕΘΑ και το 1952 ως πρωθυπουργός

Πέρα από την πολιτική της σημασία, η αρχιστρατηγία δεν ήταν απλή υπόθεση σε
εκείνα τα χρόνια. Οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης διέτρεχαν τον ευρωπαϊκό
χώρο και ο γενικός επανεξοπλισμός, ο περί ζωτικών χώρων λόγος και ο σκοτεινός
διπλωματικός ορίζοντας προϊδέαζαν την πολεμική συνέχεια. Ο Παπάγος, εκτός των
άλλων, έπρεπε να προετοιμάσει τη χώρα για πόλεμο. Δεν ήταν εύκολος στόχος. Σε
καιρό γενικού επανεξοπλισμού, σε συνδυασμό με τη γενική ύφεση του ευρωπαϊκού
εμπορίου και την έλλειψη συναλλάγματος, οι παραγγελίες οπλισμού ήταν πρακτικά
αδύνατη υπόθεση. Σε μία εποχή όπου οι κανόνες του πολέμου ­ όπως έδειχνε η
Ισπανία ­ άλλαζαν ραγδαία, η μη πρόσβαση στα σύγχρονα όπλα εξοβέλιζε τους
στρατούς των μη βιομηχανικών κρατών στο περιθώριο των εξελίξεων. Ο Μεταξάς και
ο Παπάγος προσπάθησαν να εξορκίσουν αυτήν τη μη αντιμετωπίσιμη εξέλιξη με τα
μέσα που διέθεταν. Επένδυσαν στην εξουδετέρωση της βουλγαρικής απειλής με τη
δημιουργία ενός πλέγματος οχυρών, της «Γραμμής Μεταξά». Το πιο σημαντικό όμως,
αυτό που θα είχε τεράστιες επιπτώσεις στην ιστορία της επόμενης δεκαετίας,
επένδυσαν στις δυνατότητες του ανθρώπινου δυναμικού της χώρας, της κοινωνίας της.

Οελληνικός στρατός έγινε ένας πραγματικά μαζικός στρατός. Μηχανισμοί
επιστράτευσης και εκπαίδευσης, εκτός από τη φιλοδοξία να συνεισφέρουν στην
πειθάρχηση των πολιτών, διέδωσαν την τέχνη του πολέμου σε ολόκληρη την
κοινωνία. Η χώρα δεν μπορούσε να ακολουθήσει την τεχνική εξέλιξη. Αντέταξε
όμως σε αυτό την οργανωμένη στράτευση όλων των ανθρώπινων και υλικών πόρων της
κοινωνίας. Το κλειδί για τις επιτυχίες στην Αλβανία δεν ήταν η επάρκεια
μηχανικών μέσων ­ μπορούμε να αναρωτηθούμε τι διαφορά θα έφερναν πενήντα ή
εκατό περισσότερα αεροπλάνα ή άρματα μάχης ­ ούτε η γραμμή Μεταξά. Κλειδί των
επιτυχιών ήταν η ταχύτατη και αποτελεσματική επιστράτευση του συνόλου των
μάχιμων ανδρών της χώρας, που έδωσε αριθμητική υπεροχή στους Έλληνες για
μεγάλο διάστημα, η υποδειγματική επίταξη των υποζυγίων της χώρας, που έδωσε
την καθολική υπεροχή στον ελληνικό στρατό στον τομέα των μεταγωγικών κτηνών
και την συνεπακόλουθη, σε ορεινό πόλεμο, ευελιξία, η οργάνωση των αποθηκών,
των μεταφορών και η διαχείριση των αποθεμάτων και, προπαντός, η ποιότητα των
στρατευσίμων, ιδιαίτερα των εφέδρων αξιωματικών και υπαξιωματικών.

Με τον τρόπο αυτό, κάτω από την πίεση των συνθηκών, προετοιμάστηκε ο ελληνικός
στρατός στα 1936-1940. Την κοινωνική σημασία των τότε επιλογών τους, δεν
φαίνεται να την αντιλήφθηκαν ούτε ο Μεταξάς, ούτε ο Παπάγος. Για να γίνουν όλα
αυτά, για παράδειγμα, χρειάστηκε όλοι οι δάσκαλοι της χώρας να μάθουν να
πολεμάνε. Έφεδροι ανθυπολοχαγοί στην Αλβανία συμπλήρωσαν εκεί τη στρατιωτική
τους παιδεία. Σε συνδυασμό με τις υπόλοιπες κοινωνικές διεργασίες στο αμέσως
επόμενο διάστημα, αυτοί ήταν οι Καπετάνιοι, οι δημιουργοί του ΕΛΑΣ στην Κατοχή
και αρκετοί από αυτούς ήταν οι αξιωματικοί του Δημοκρατικού Στρατού που τόσο
ταλαιπώρησαν τον ίδιο Παπάγο δέκα χρόνια αργότερα.

Ο αρχιστράτηγος παρακολουθεί την εξέλιξη γυμνασίων του Στόλου περιστοιχισμένος από ανώτατους επιτελείς Λάππα, Αντωνόπουλο, Κελαϊδή και Καλλίνσκη

Στα 1940 ψηφίστηκε ειδικός νόμος που επέτρεπε την παραμονή του Παπάγου στην
κεφαλή του ελληνικού στρατού παρά την υπέρβαση του χρόνου υπηρεσίας σε
ανώτατους βαθμούς. Αρχιστράτηγος στις 28 Οκτωβρίου 1940 ανέλαβε τη διεξαγωγή
τού από τόσο καιρό αναμενόμενου πολέμου. Τον διεξήγαγε ως επιτελικός
περισσότερο παρά ως ηγέτης εκστρατείας. Ενώ οι μηχανισμοί λειτούργησαν με τον
καλύτερο δυνατό τρόπο και τα πρώτα, αμυντικά, σχέδια ακύρωσαν όλες τις
ιταλικές προθέσεις, η αμηχανία υπήρξε το κυριότερο χαρακτηριστικό της
ελληνικής αντεπίθεσης. Τα κύρια ελαττώματα ήταν η υπερτίμηση του αντιπάλου και
η αδυναμία καθορισμού κέντρου βάρους των προσπαθειών κατά τη διάρκεια της
ελληνικής προέλασης. Το πρώτο σπατάλησε πολύτιμο χρόνο. Η φοβία, λόγου χάρη,
για τα ανύπαρκτα ιταλικά τεθωρακισμένα, επέβαλε, στην περιοχή της Κορυτσάς,
περίσφιγξη της πόλεως από τα ορεινά, τακτική που κόστιζε πολύτιμες εβδομάδες
σε έναν τομέα όπου η ελληνική αριθμητική και ποιοτική υπεροχή ήταν απόλυτη. Το
δεύτερο κατάτμησε τις ελληνικές επιθέσεις σε μυριάδες στόχους όπου, παρά τις
τοπικές επιτυχίες, απομακρυνόταν η προοπτική αποφασιστικού πλήγματος. Όταν
επιτέλους μπήκε μία τάξη στις ελληνικές επιλογές, με την επικέντρωση των
προσπαθειών στον τομέα Κλεισούρα – Τεπελένι, αργά τον Ιανουάριο του 1941, οι
ευνοϊκοί καιροί είχαν πλέον παρέλθει, οι Ιταλοί είχαν πλέον την αριθμητική
υπεροχή και οι ελληνικές επιθέσεις προκάλεσαν απλά εκατόμβες θυμάτων χωρίς να
πετύχουν τίποτε το αξιόλογο.

Στις παραμονές της γερμανικής επίθεσης ο Παπάγος διαφώνησε με τους Βρετανούς
πάνω στην επιλογή της γραμμής άμυνας. Αρνήθηκε να εγκαταλείψει τη γραμμή
Μεταξά και τις πέρα από τον Αξιό (ή τον Αλιάκμονα) περιοχές, είτε
παραγνωρίζοντας τις δυνατότητες του νέου αντιπάλου, είτε σκεπτόμενος
καθεστωτικά, μη θέλοντας δηλαδή να χρεώσει στον Γεώργιο μία εύκολη βουλγαρική
προέλαση στις περιοχές αυτές. Ήταν εξάλλου αμφίβολο αν οι αγγλικές προτάσεις
θα οδηγούσαν σε διαφορετικό αποτέλεσμα. Στην κατάρρευση, πάντως, αρνήθηκε να
ακολουθήσει τον Γεώργιο στο εξωτερικό και παραιτήθηκε από το στράτευμα, στις
23 Απριλίου, για να μην εμπλακεί στις διαδικασίες συνθηκολόγησης. Στην Κατοχή
έμεινε σε κατ’ οίκον περιορισμό έως το καλοκαίρι του 1943. Όταν έγιναν
εμφανείς οι μεγάλες αλλαγές στην ελληνική κοινωνία προσπάθησε να οργανώσει,
για κάθε ενδεχόμενο, το σώμα των αξιωματικών ιδρύοντας τη Στρατιωτική
Ιεραρχία. Τον Ιούλιο του 1943, συνελήφθη από τους Γερμανούς και, μαζί με
άλλους τέσσερις αντιστρατήγους, εκτοπίστηκε σε στρατόπεδα συγκέντρωσης της
Γερμανίας. Επέστρεψε στην Ελλάδα τον Μάιο του 1945.

Παρέμεινε εκτός στρατιωτικής υπηρεσίας αν και, σε ένδειξη τιμής, του
απονεμήθηκε, τον Ιούλιο του 1947, ο βαθμός του Στρατηγού εν αποστρατεία, ο
ύψιστος βαθμός που είχε ώς τότε αποδοθεί σε αξιωματικό. Άσκησε καθήκοντα
μεγάλου αυλάρχη στα ανάκτορα του Παύλου ώς τον Ιανουάριο του 1949. Τότε, με
κυβέρνηση Σοφούλη, επανήλθε στο στράτευμα και ανέλαβε τη Γενική Αρχιστρατηγία
των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων, «εν λευκώ», με ιδιαίτερα διευρυμένες
αρμοδιότητες. Ήταν η εποχή που στον πολιτικό χώρο της Αθήνας αλλά και στους
Αμερικανούς επικρατούσε ανησυχία και προβληματισμός σε σχέση με την αδυναμία
του Εθνικού Στρατού να νικήσει αποφασιστικά τις δυνάμεις του Δημοκρατικού
Στρατού της Ελλάδας.

Η συμβολή του Παπάγου στην έκβαση του Εμφυλίου δεν είναι εύκολο να
προσδιοριστεί. Στις αρχές του 1949, οι συσχετισμοί δεν άφηναν πλέον καμία
αμφιβολία για το τελικό αποτέλεσμα. Η ανάδειξη όμως του Παπάγου με τις
έκτακτες εξουσίες που την συνόδεψαν, σήμαινε τον εξοβελισμό των τυχόν
πολιτικών δισταγμών και την προσήλωση στη στρατιωτική λύση. Η τελευταία
επιτεύχθηκε με μεθοδικότητα και με αξιοποίηση της συντριπτικής αριθμητικής και
υλικής υπεροχής. Αντίθετα με τον στρατιωτικό τομέα όπου επιτεύχθηκαν τα
αναμενόμενα, στον πολιτικό χώρο, η παρουσία του Παπάγου οδήγησε σε ανατροπές.
Το Παλάτι επέστρεφε, διά μέσου του Στρατού, στην ουσιαστική διακυβέρνηση της
χώρας, με τρόπο μάλιστα που κέρδισε την εμπιστοσύνη των Αμερικανών παραγόντων
που, εκείνη την εποχή, ζούσαν τους ρυθμούς και τους φανατισμούς του Ψυχρού
Πολέμου. Για τον λόγο αυτό, ο Παπάγος, ο οποίος ονομάστηκε Στρατάρχης, τον
Οκτώβριο του 1949, παρέμεινε στη διοίκηση του Στρατού μέχρι ο τελευταίος να
εναρμονιστεί με τις επιταγές του ΝΑΤΟ.

Στην κατεύθυνση αυτή εργάστηκε ο Παπάγος στα επόμενα χρόνια. Αναδιοργάνωσε τον
Στρατό, δημιούργησε το υπουργείο Εθνικής Αμύνης και το ενιαίο επιτελείο, το
Γενικό Επιτελείο Εθνικής Αμύνης (ΓΕΕΘΑ) του οποίου υπήρξε και ο πρώτος
αρχηγός. Αφού ολοκλήρωσε το έργο του, παραιτήθηκε στις 31 Μαΐου του 1951 με
πρόθεση να πολιτευθεί. Τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου ίδρυσε τον Ελληνικό
Συναγερμό. Ο νέος πολιτικός σχηματισμός, στηριγμένος στους μηχανισμούς του
Εμφυλίου, στο Παλάτι και στην αμερικανική αποδοχή, κατάφερε να υπερβεί τη
διαίρεση της πολιτικής ζωής σε επιγόνους των Λαϊκών και των Φιλελευθέρων του
Μεσοπολέμου και να δημιουργήσει ένα νέο συντηρητικό σχήμα που θα δέσποζε στη
μετεμφυλιοπολεμική Ελλάδα. Το γεγονός ότι στηρίχθηκε στον χώρο του Τύπου και
από την «Καθημερινή» και από το «Βήμα» (και την «Εστία»!) έδειχνε το εύρος της υπέρβασης.

Τον Σεπτέμβριο του 1951, ο Συναγερμός με 114 έδρες έγινε ήδη αξιωματική
αντιπολίτευση. Τον Νοέμβριο του 1952 με πλειοψηφικό σύστημα και 49% των ψήφων
απέκτησε παντοδυναμία στη Βουλή (247 βουλευτές στους 300) και ο Παπάγος έγινε
Πρωθυπουργός ώς τον θάνατό του τον Οκτώβριο του 1955. Η πρωθυπουργία του,
προϊόν ευρύτατης συναίνεσης στον συντηρητικό πολιτικό χώρο, μπορούσε να
προχωρήσει χωρίς τριγμούς αν, στη διάρκειά της, δεν ξέσπαγε το Κυπριακό με
τέτοια ένταση που αφενός κλόνισε ανεπανόρθωτα τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και
αφετέρου ανασύνταξε την εσωτερική αντιπολίτευση, προκαλώντας τριγμούς ακόμα
και στον συντηρητικό χώρο. Τον Απρίλιο του 1955, θυμίζουμε, ο στρατηγός Γρίβας
άρχισε με τον ΕΟΚΑ τον αγώνα κατά των Άγγλων, ενώ η τριμερής διάσκεψη (Αγγλία,
Ελλάδα, Τουρκία) στο Λονδίνο, τον Σεπτέμβριο του 1955, σε συνδυασμό με τα
ανθελληνικά γεγονότα της Κωνσταντινούπολης, άφησαν εκτεθειμένη την κυβέρνηση.
Για τον Παπάγο όμως αυτή η δοκιμασία έμελλε να είναι η τελευταία. Πέθανε στις
4 Οκτωβρίου του 1955, στην Πρωθυπουργία.

* Ο Γιώργος Μαργαρίτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας του
Πανεπιστημίου Κρήτης.