Η διάλυση του σοβιετικού κράτους

Όλοι το περίμεναν. Και όλοι είχαν προειδοποιήσει ότι θα γίνει. Όταν συνέβη
όμως, όλοι ξαφνιάστηκαν. Επειδή τη θεώρησαν ως μια απειλή που κάποιοι
χρησιμοποιούσαν για να προειδοποιήσουν κάποιους άλλους.

Αλλά τελικά φάνηκε περισσότερο σαν μια οπερέτα ορισμένων σκληροπυρηνικών, που
θέλησαν να προχωρήσουν χωρίς καν να έχουν εξασφαλίσει την υποστήριξη του στρατού.

Υπάρχει πάντοτε και η άποψη τής καλά στημένης «συγκαλυμμένης επιχείρησης» από
«μυστικά κέντρα», για να προκαλέσει δεδομένα αποτελέσματα. Και οι επιπτώσεις
στις εξελίξεις ήταν περισσότερο από ραγδαίες. Ήταν κατακλυσμιαίες.

Ο Γκορμπατσώφ έχασε κάθε έλεγχο της εξουσίας του κέντρου προς την περιφέρεια
και περιορίστηκε σε διακοσμητικό ρόλο. Για να καταργηθεί από τρεις
περιφερειακούς ηγέτες, τέσσερις μήνες αργότερα.

Τον ρόλο του πρωταγωνιστή πήρε πια ο πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας Μπορίς
Γιέλτσιν, με τον οποίο στο εξής θα συνεννοείται πριν πάρει κάποια απόφαση ο
Γκορμπατσώφ, ώσπου να τον καταργήσει οριστικά και να τον πετάξει ως στυμμένη
λεμονόκουπα ο άλλοτε προστατευόμενός του.

Οι 70 ώρες που συγκλόνισαν τον κόσμο

Δευτέρα 19 Αυγούστου 1991

Εκδηλώνεται πραξικόπημα από ομάδα «συντηρητικών», όπως αποκαλούνται από τα
δυτικά μέσα οι σκληροπυρηνικοί κομμουνιστές. Ο Γκορμπατσώφ, που βρίσκεται στην
ντάτσα του στην Κριμαία, τίθεται σε κατ’ οίκον περιορισμό, περικυκλωμένος από
τεθωρακισμένα.

Όλα αυτά, κατά τραγική σύμπτωση, μόλις δύο ημέρες πριν από την
προγραμματισμένη υπογραφή της νέας Συνθήκης της Ένωσης, βάσει των οραμάτων του
Γκορμπατσώφ. Επρόκειτο να σχηματιστεί μια χαλαρή ομοσπονδία κυρίαρχων κρατών.

Ο Γκορμπατσώφ, ήδη έχει χάσει το παιχνίδι ως κέντρο εξουσίας. Με δεδομένη την
ανικανότητά του να προλάβει τους πραξικοπηματίες, ή με τη βεβαιότητα ότι «δεν
θα τολμούσε κανένας κάτι παρόμοιο», έχασε και το δικαίωμα να παραμείνει έστω
και διακοσμητικός πρόεδρος. Κάτι που επιδίωκε, παρά τις επανειλημμένες
«απειλές» του να παραιτηθεί.

Τρίτη 20 Αυγούστου 1991

Οι πραξικοπηματίες, που ελέγχουν τα κρατικά μέσα ενημέρωσης, ανακοινώνουν πως
ο Γκορμπατσώφ «είναι ανίκανος να ασκήσει τα καθήκοντά του για λόγους υγείας».
Για τον λόγο αυτό αντικαθίσταται από τον αντιπρόεδρο Γκενάντι Γιανάγιεφ.
Κηρύσσεται κατάσταση έκτακτης ανάγκης και απαγορεύονται οι διαδηλώσεις.

Σχηματίζεται 8μελές διευθυντήριο και ανάμεσά τους βρίσκονται οι Γιάνγιεφ,
Παβλόφ (πρωθυπουργός), Κριουτσκόφ (αρχηγός της Κα Γκε Μπε), Μπορίς Πούγκο
(υπουργός Εσωτερικών) και ο στρατάρχης Γιαζόφ (υπουργός Άμυνας).

Οι «σκληροί», λοιπόν, παρατάσσουν 100 τεθωρακισμένα κοντά σ’ αυτό που εκείνες
τις ημέρες θα ονομαστεί «Μικρός Λευκός Οίκος» ­ το ρωσικό Κοινοβούλιο που
είναι και το οχυρό του Γιέλτσιν. Ο πρόεδρος της Ρωσίας παροτρύνει τον λαό της
Μόσχας σε αντίσταση κατά των πραξικοπηματιών, που απαγορεύουν τη νυχτερινή
κυκλοφορία. Με την πρώτη αναμέτρηση διαδηλωτών με στρατιωτικό όχημα, σε
υπόγεια διάβαση της Μόσχας, οι στρατιώτες πυροβολούν. Αποτέλεσμα: τρεις νεκροί
διαδηλωτές.

Η σθεναρή αντίδραση των οπαδών του Γιέλτσιν κλονίζει τους πραξικοπηματίες και
τρεις από τους οκτώ παραιτούνται.

Σοβιετικά στρατεύματα αφοπλίζουν τη φρουρά του πρωθυπουργού της Λετονίας και
καταλαμβάνουν τον ραδιοφωνικό σταθμό στη Ρίγα. Στο Ταλίν, πρωτεύουσα της
Εσθονίας, 100 τεθωρακισμένα εισβάλλουν στην πόλη.

Στην πρωτεύουσα της Μολδαβίας, Κιτσινιόφ, εκατοντάδες χιλιάδες λαού
καταγγέλλουν το πραξικόπημα. Στην Ουκρανία, δέκα χιλιάδες διαδηλωτές βγαίνουν
στους δρόμους.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες στηρίζουν τον Γιέλτσιν και η ΕΟΚ απειλεί τους
πραξικοπηματίες με οικονομικά αντίποινα.

Τετάρτη 21 Αυγούστου 1991

Οι πραξικοπηματίες δείχνουν αναποφάσιστοι και ανίκανοι να ελέγξουν την κατάσταση.

Κυκλοφορούν φήμες ότι οι ηγέτες του πραξικοπήματος εγκατέλειψαν τη Μόσχα και
ότι τέσσερις από αυτούς πήγαν να συναντήσουν τον Γκορμπατσώφ. Τα τεθωρακισμένα
αποσύρονται από τη Μόσχα. Στις τρεις μικρές Δημοκρατίες της Βαλτικής τα
σοβιετικά στρατεύματα επιστρέφουν στις βάσεις τους. Η Λετονία και η Εσθονία
κηρύσσουν την ανεξαρτησία τους από τη Σοβιετική Ένωση. Ο Γκορμπατσώφ
ενημερώνει τον Μπους τηλεφωνικά ότι το πραξικόπημα κατέρρευσε και πως
επιστρέφει στα προεδρικά του καθήκοντα στη Μόσχα.

Πέμπτη 22 Αυγούστου 1991

Ο αρχηγός της Κα Γκε Μπε Κριουτσκόφ φθάνει στη Μόσχα μαζί με τον Γκορμπατσώφ,
για να συλληφθεί στο αεροδρόμιο. Συλλαμβάνονται επίσης και όλοι οι πρωτεργάτες
του πραξικοπήματος. Εκτός από έναν, τον Μπορίς Πούγκο.

Για τον οποίο ανακοινώθηκε πως αυτοκτόνησε την ώρα που οι στρατιώτες
ετοιμάζονταν να τον συλλάβουν.

Ο Γιέλτσιν, μιλώντας σε πλήθος 100 χιλιάδων, ανακηρύσσει τη «μεταβολή της
πολιτικής εξουσίας της Ένωσης». Διατάσσει το κλείσιμο της «Πράβντα» και
απομακρύνεται ο διευθυντής της «Ιζβέστια» Νικολάι Εφίμοφ.

Σε συνέντευξη Τύπου, ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ αναλαμβάνει τις ευθύνες του για τους
ανθρώπους του περιβάλλοντός του που σχεδίαζαν την ανατροπή του. Σε όλη τη
Σοβιετική Ένωση οργανώνονται διαδηλώσεις εναντίον του Κομμουνιστικού Κόμματος.
Αρχικά οι πραξικοπηματίες ήθελαν να πιστεύουν ότι με το προνουνσιαμέντο θα
μπορούσαν να εμποδίσουν τις μεταρρυθμίσεις, δημιουργώντας έκρυθμη κατάσταση, η
οποία επέτρεπε την επέμβαση του στρατού. Αυτά υποστήριζαν, αμέσως μετά την
αποτυχία του πραξικοπήματος, αξιωματούχοι των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών.
«Οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες έχουν να μάθουν ακόμα πολλές
λεπτομέρειες», πρόσθεταν, υποστηρίζοντας πως από την αρχή φάνηκε ότι το
πραξικόπημα «ήταν ερασιτεχνικό, άσχημα οργανωμένο και καταδικασμένο να
αποτύχει». Άσχετα αν προηγουμένως άλλα έλεγαν, όσο τουλάχιστον ­ έστω και για
λίγο ­ η εξουσία βρισκόταν στα χέρια των πραξικοπηματιών.

Όλα έγιναν βάσει σχεδίου

Όλα λειτούργησαν βάσει προδιαγεγραμμένου σχεδίου. Με μία μεθοδικότητα, ώστε να
μην προκληθεί και το αίσθημα όλων εκείνων που πίστευαν ακόμα στο παλιό σύστημα.

Ο κόσμος άλλαζε δραματικά. Και εκείνοι που παρέμεναν υποχρεωτικά μακριά απο
τις πατρίδες τους, κυνηγημένοι για την ιδεολογία τους, έβρισκαν τρόπο να επιστρέψουν.

Στη διάρκεια δημοσιογραφικής αποστολής στη Μόσχα, στο περιθώριο των
γιορταστιών εκδηλώσεων γα τα 70χρονα της Μεγάλης Επανάστασης των Μπολσεβίκων,
είχα συναντηθεί με την τότε ηγεσία του τουρκικού Ενιαίου Κομμουνιστικού Κόμματος.

Οι Καϊντάρ και Κουτλού μάς διαβεβαίωναν ότι επιστρέφουν στην Τουρκία για να
παραδοθούν στις αρχές. Η πράξη τους αυτή, που είχε χαρακτηριστεί δονκιχωτική
από πολλούς, ήταν προκαθορισμένη. Είχαν πάρει διαβεβαιώσεις από τη σοβιετική
ηγεσία ότι «τα πράγματα αλλάζουν».

Την ηρωική, κατά τα άλλα, πράξη τους την πλήρωσαν βέβαια με ενάμιση χρόνο και
πλέον φυλάκιση και δικαστικές ταλαιπωρίες, αλλά τελικά βρέθηκαν νόμιμα, πλέον,
στην πατρίδα τους.