ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ

Η πτώση της κυβέρνησης Πλαστήρα στις 7 Απριλίου 1945 είναι ένα από τα
γεγονότα που διευκόλυναν την Ελλάδα να γλιστρήσει στην κόλαση του εμφυλίου
πολέμου, ύστερα από έναν πόλεμο που θέρισε το 15% του πληθυσμού της. Την πτώση
της κυβέρνησης προκάλεσε ο αντιβασιλέας Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, με την
υπόδειξη των Άγγλων και των μοναρχικών και τη συνεργασία των βασιλικών
κομμάτων. Πρόσχημα μια παλιά επιστολή (1941) του στρατηγού Πλαστήρα στον
Έλληνα πρεσβευτή στο Παρίσι.

Στην πραγματικότητα, η κυβέρνηση Πλαστήρα έπεσε, γιατί ήταν ανεξάρτητη,
είχε μετριοπαθή πολιτική και προωθούσε την εθνική συμφιλίωση και την οργάνωση
ελεύθερου δημοψηφίσματος για τη βασιλεία, με αναθεωρημένους και
εκκαθαρισμένους εκλογικούς καταλόγους.

Την ίδια τύχη, εξάλλου, είχαν και οι κυβερνήσεις του ναυάρχου Πέτρου
Βούλγαρη και του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, που διαδέχτηκαν τον Πλαστήρα. Διότι
και αυτοί προωθούσαν την εξομάλυνση της κατάστασης με εκλογές, πριν
διενεργήσουν το δημοψήφισμα για τον βασιλιά.

Ο στρατηγός Νικόλαος Πλαστήρας ανέλαβε πρωθυπουργός στις 3 Ιανουαρίου 1945. Τη
στιγμή, δηλαδή, που ο στρατηγός Σκόμπι εξαπέλυε γενική επίθεση στην Αθήνα και
ο ΕΛΑΣ αποχωρούσε ηττημένος από την πρωτεύουσα, κατευθυνόμενος προς τη
Θεσσαλία. Ο στρατηγός εργάστηκε για να αλλάξει το σκηνικό της σύγκρουσης και
να υπάρξει μία συμφωνία με το ΕΑΜ. Αποτέλεσμα της συμφιλιωτικής πολιτικής του
ήταν η Συμφωνία της Βάρκιζας και η έναρξη της δίκης των δοσιλόγων Κ.
Λογοθετόπουλου, Ι. Ράλλη, Γ. Τσολάκογλου κ.λπ.

Λόγω της Συμφωνίας της Βάρκιζας δημιουργείται μία κρίση στην κυβέρνηση με
απειλές παραίτησης ορισμένων συντηρητικών υπουργών. Τα κόμματα αναγκάζονται να
δηλώσουν ότι τάσσονται όλα υπέρ της κυβέρνησης Πλαστήρα.

Οι συνωμοσίες κατά της κυβέρνησης Πλαστήρα συνεχίστηκαν με μεγαλύτερη ένταση
όλο τον Μάρτιο, ώσπου στις αρχές Απριλίου κατάφεραν να την ρίξουν, με το
αιτιολογικό ότι δεν ήταν «υπηρεσιακή κυβέρνηση».

Η τελική επίθεση

Η τελική επίθεση κατά της κυβέρνησης Πλαστήρα αρχίζει την Κυριακή 1 Απριλίου
1943. Τα «Αθηναϊκά Νέα» (6.4.1943, σελ. 2) έγραψαν «Το ιστορικόν της
δημιουργηθείσης υπουργικής κρίσεως».

«… Ο λαϊκός υπουργός του Εφοδιασμού κ. Χατζίσκος, ο οποίος μέχρι της
τελευταίας στιγμής όχι μόνο ουδέν ενδιαφέρον εξεδήλωσε περί της ενεργείας του
δημοψηφίσματος, αλλά και παντοιοτρόπως διεδήλωνε την ομοφωνίαν του μετά του κ.
πρωθυπουργού και των συναδέλφων του, έθεσεν εαυτόν εις την διάθεσιν της
βασιλόφρονος παρατάξεως και χρησιμοποιηθείς παρ’ αυτής καταλλήλως, εδέχθη να
δημιουργήσει διά της παραιτήσεώς του σάλον εντός της κυβερνήσεως. Διατυπώνων
οψίμους επιφυλάξεις ως προς τον χρόνο διενεργείας του δημοψηφίσματος με την
ελπίδα ότι θα επήρχετο ρήγμα εις το κυβερνητικόν μέτωπον και διά της εμμέσου
εξωθήσεως και άλλου λαϊκού υπουργού εις παραίτησιν. Ο κ. Χατζίσκος πράγματι
υπέβαλε την παραίτησίν του πλην αι στηριχθείσαι εις αυτήν ελπίδες δεν
επραγματοποιήθησαν. Και τότε εχρησιμοποιήθη κατά του στρατηγού Πλαστήρα
ειδικώς η “ιπταμένη ρουκέτα” τής από 16 Ιουλίου 1941 επιστολής του προς τον εν
Βισύ της Γαλλίας τότε πρεσβευτήν της Ελλάδος κ. Π. Μεταξάν. Εις το νέον αυτό
όπλον η βασιλόφρων παράταξις απέδιδε τόσον μεγάλην σημασίαν και τόσον βεβαία
ήτο περί της αποτελεσματικότητός της, ώστε από της παρελθούσης Κυριακής
διεσπείρετο μεταξύ και των διπλωματικών κύκλων ακόμη εντέχνως, ότι η παρούσα
εβδομάς θα ήτο μοιραία διά τον πρωθυπουργόν. “Ή θα παραιτηθεί ­ εβεβαίωναν τα
μεγάφωνα του βασιλισμού ­ ο στρατηγός Πλαστήρας ή θα εκδιωχθεί εκ της κυβερνήσεως”.

Η εκσφενδόνισις της επιστολής, πάντως, αυτουσίας ανεγνωρίσθη και υπό των
βασιλοφρόνων ότι δεν θα ίσχυε διά να κλονίση την κυβέρνησιν και τον στρατηγόν
Πλαστήραν διό και εξεδόξη αύτη προς δημοσίευσιν διά της παραλήψεως ουσιωδών
τμημάτων της και της εξάρσεως των παραγράφων εκείνων, αι οποίοι θα
εδημιούργουν δυσμενείς εις βάρος του κ. πρωθυπουργού εντυπώσεις…».

Η επιστολή

Το σύνθημα της τελικής επίθεσης κατά της κυβέρνησης Πλαστήρα το έδωσε το
«Ελληνικόν Αίμα» (5.4.1943) δημοσιεύοντας μια επιστολή του στρατηγού (της
16.7.1941) προς τον «εν Βισύ της Γαλλίας τότε πρεσβευτήν της Ελλάδος Π.
Μεταξάν», όπου ανάμεσα στις διαμαρτυρίες του, γιατί δεν του έδιναν διαβατήριο, έγραφε:

«Κατά το τέλος του μηνός Νοεμβρίου 1940 πληροφορούμαι βασίμως ότι υπάρχει
έδαφος διευθετήσεως της ιταλοελληνικής συρράξεως, τη μεσολαβήσει της
Γερμανίας. Έκαμα ό,τι ήτο δυνατόν εις την περίπτωσιν αυτήν όπως επωφεληθή η
Ελλάς της ευκαιρίας, αλλά η εχθρική διάθεσις εναντίον μου και του καθεστώτος
εν γένει αλλά και της πρεσβείας… καθιστά αδύνατον την προσωπική μου ενέργειαν.

Εάν, κ. Πρεσβευτά, κατώρθωνα να μεταβώ εις Βηρυττόν, έτρεφον πολλάς ελπίδας
ότι θα έπειθον την κυβέρνησιν Κορυζή τουλάχιστον να επιδιώξη την προτεινομένην
εκ μέρους της Γερμανίας διευθέτησιν της ιταλοελληνικής συρράξεως. Είχα αρκετά
σοβαρά πειστήρια προς τούτο…».

Αμέσως μετά τη δημοσίευση της επιστολής, ο Ι. Θεοτόκης, ηγετικό στέλεχος του
Λαϊκού Κόμματος, δηλώνει:

«… παραμονή του στρατηγού Πλαστήρα επί κεφαλής της κυβερνήσεως της χώρας
αποτελεί έγκλημα…».

Ο Πλαστήρας, όμως, αρνείται να παραιτηθεί. Οπότε παρεμβαίνει ο αντιβαλεύς
Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός και στέλνει επιστολή στον πρωθυπουργό, που του ζητά
να παραιτηθεί.

Αποτέλεσμα συνωμοσίας

Τα «Αθηναϊκά Νέα» στο κύριο άρθρο τους (2.4.1945) γράφουν:

«… Η κυβέρνηση Πλαστήρα δεν ανετράπη ούτε διότι ήτο πολιτική… ούτε για την
επιστολή». Και συνεχίζουν:

«Η πτώσις της υπήρξεν αποτέλεσμα παρασκηνιακής συνωμοσίας, εις την οποίαν με
βαθυτάτην θλίψιν, πρέπει να το επαναλάβωμεν, ευρέθη περιπεπλεγμένος ο
Αντιβασιλεύς, παρασυρθείς από όχι ανιδιοτελείς συμβουλάς και από τον πολύν
αγοραίον θόρυβον. Διά τούτο και δεν ηδυνήθη να δικαιολογήση επαρκώς ενώπιον
της κοινής γνώμης την ανάγκην και την έννοιαν της μεταβολής. Ήδη δεν θα είχε
τίποτε να αντείπη εις την μομφήν ότι υπέκυψε εις την παρώθησιν των
βασιλοφρόνων και άλλων κύκλων να δημιουργήση μίαν όσον το δυνατόν ασθενεστέραν
κυβέρνησιν κατάλληλον να ευνοήση τα σχέδιά των προς υποκλοπήν της λαϊκής ψήφου
κατά το δημοψήφισμα.

Αλλά με τέτοια μέσα ­ υπάρχει ανάγκη να το είπωμεν: ­ ούτε η χώρα πρόκειται να
επανεύρη την εσωτερικήν γαλήνην της, ούτε η πολιτική ζωή μας να γνωρίση την
εξάτμισιν και την χαλάρωσιν των παθών, η οποία είνε απαραίτητος προϋπόθεσις
δια την ομαλήν εξέλιξίν της».

Το Διάγγελμα του Στρατηγου

«Η κυβέρνηση Πλαστήρα έπεσε, γιατί ήταν υπερβολικά ανεξάρτητη στις έξωθεν πιέσεις»

Αποχωρώντας από την κυβέρνηση ο στρατηγός Πλαστήρας έβγαλε «Διάγγελμα προς τον
Λαόν», όπου αναφέρει, μεταξύ άλλων:

«Δώδεκα ολόκληρα χρόνια εξόριστος, παρηκολούθησα με αγωνία τις τύχες της
Πατρίδος μας. Τα ανελεύθερα καθεστώτα δεν μου είχαν επιτρέψει να επανίδω τον
τόπον μου. Χωρίς να το ζητήσω, ένα αγγλικόν αεροπλάνον με επανέφερεν.

Η χαρά της επιστροφής έσβυνε κάθε άλλο αίσθημα, κάθε άλλη σκέψι, την ευτυχίαν
μου όμως διά την απελευθέρωσιν από τους βαρβάρους κατακτητάς διεδέχθη ο πόνος
του εμφυλίου σπαραγμού εν μέσω του οποίου ευρέθην.

Μόλις έφθασα, εδήλωσα ρητώς και κατηγορηματικώς ότι δεν σκοπεύω να αναμιχθώ
εις την πολιτικήν ζωήν, προς την οποία ήμην και παρέμεινα ξένος. Την
προσφερθείσαν αρχηγίαν των Ενόπλων Δυνάμεων του έθνους απεδέχθην κρίνων ότι
εις την άσκησιν ταύτης θα παρείχον χρησίμους υπηρεσίας. Αλλά και ταύτην δεν
ανέλαβα ευθύς αμέσως.

Απέρριψα την πρότασιν να αναλάβω την Αντιβασιλείαν. Ηρνήθην να σχηματίσω
Κυβέρνησιν. Επίμονος παράκλησις του Αντιβασιλέως, σταθερά πίεσις λαϊκών
αντιπροσωπειών, παρακλήσεις από συμμαχικής πλευράς έκαμψαν την άρνησίν μου.
Εδέχθην να σχηματίσω Κυβέρνησιν διά την μεταβατικήν περίοδον μέχρι του
Δημοψηφίσματος. Σκοπός και αποστολή μου ήτο να ανασυντάξω το διαλελυμένον
Κράτος, ρίπτων εις τους ώμους μου όλον το βάρος των αντιδημοτικών μέτρων, την
εφαρμογήν των οποίων κατ’ ανάγκην επέβαλλεν η αποκατάστασις της τάξεως και η
επάνοδος εις την ομαλήν λειτουργίαν της κοινωνικής και δημοσίας ζωής.

Εγνώριζα πόσον θα ήτο σκληρά και επίμοχθος η εκτέλεσις του καθήκοντος τούτου.
Εγνώριζα την μοίραν των Ελλήνων κυβερνητών. Αλλά δι’ εμέ, στρατιώτην προ
παντός, επρυτάνευεν ή διαταγή του έθνους. Επειθάρχησα.

Όταν γραφή η ιστορία του τριμήνου, κατά το οποίον, βοηθούμενος από εκλεκτούς
συνεργάτας, ωδηγούσα τον τόπον προς την γαλήνην και την αναβίωσιν του Κράτους,
θα κριθή ποίον και πόσον υπήρξε το έργον το συντελεσθέν εντός τόσον βραχείας προθεσμίας.

Με σταθεράν χείρα, ανεπηρέαστος από τας κραυγάς της δημοκοπίας, ωδήγουν την
χώραν και προς την προπαρασκευήν και διενέργειαν του δημοψηφίσματος, αλλά
δημοψηφίσματος γνησίου και ελευθέρου, ούτως ώστε η ετυμηγορία του κυριάρχου
ελληνικού Λαού διά τους πολιτειακούς θεσμούς να εκδηλωθή γνησία και
απρόσβλητος. Η τελευταία αύτη προσπάθεια της Κυβερνήσεως διεκόπη διά της
επελθούσης μεταβολής…».