Η Ελλάδα μετά τον Εμφύλιο

Πενήντα χρόνια πριν ­ φθινόπωρο του 1949 ­ και καθώς διαφαινόταν η λήξη του
Εμφυλίου Πολέμου

με τη συντριβή των δυνάμεων του «Δημοκρατικού Στρατού», το Σταίητ Ντηπάρτμεντ,
επεξεργάζεται πρόταση για επάνοδο στην Ομαλότητα με την εσωτερική ειρήνευση
και τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ. Οι ρηξικέλευθες αυτές ιδέες που κυκλοφορούσαν
στους κόλπους του Σταίητ Ντηπάρτμεντ και την αμερικανική αντιπροσωπεία του
ΟΗΕ, έχουν αφετηρία την αποβολή από την «Κομινφόρμ» του Τίτο και επομένως κατά
τους Αμερικανούς αναλυτές της τότε εποχής, η Γιουγκοσλαβία παύει να αποτελεί
πηγή ανησυχίας. Κάτω από την οπτική αυτή, ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο
Θεσσαλονίκης, Γιάννης Στεφανίδης, στο νέο του βιβλίο, «Από τον Εμφύλιο στον
Ψυχρό Πόλεμο. Η Ελλάδα και ο Συμμαχικός Παράγοντας (1949-1952)», εξετάζει την
κρίσιμη αυτή περίοδο με βάση τις αμερικανικές πηγές και παρατηρεί ότι οι
συμφιλιωτικές αυτές ιδέες της Ουάσιγκτον, αν και δεν πέρασαν τα όρια της
εσωτερικής συζήτησης μεταξύ των διασυμμαχικών διαβουλεύσεων ή των αρμόδιων
αμερικανικών υπηρεσιών, φανερώνουν ωστόσο μια αξιοσημείωτη τάση για σοβαρή
αναθεώρηση της αμερικανικής πολιτικής, τάση η οποία πέρασε απαρατήρητη από την
πλειοψηφία των μελετητών του Εμφυλίου Πολέμου.

«Στόν απόηχο των τελευταίων ριπών του Εμφυλίου, παρατηρεί ο Γ. Στεφανίδης,
το Σταίητ Ντηπάρτμεντ διέβλεπε σε μια νέα προσέγγιση μετριοπάθειας και
συμφιλίωσης, το καλύτερο μέσο για την ρύθμιση τόσο των εσωτερικών όσο και των
εξωτερικών πτυχών του ελληνικού ζητήματος.

Η ελληνική ύπαιθρος ευγνωμονούσα. 1949

Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι εμφανίζονταν λιγότερο σίγουροι από ό,τι η ίδια η
ελληνική κυβέρνηση ως προς την προοπτική ειρήνευσης την επομένη της
στρατιωτικής νίκης. Όσο η κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και οι σχέσεις της
Ελλάδας με τους Βαλκάνιους γείτονές της παρέμεναν τεταμένες, ανησυχούσαν μήπως
αναζωπυρωθεί ο εμφύλιος πόλεμος. Μετά την αποβολή, βέβαια, του Τίτο από την
Cominform η Γιουγκοσλαβία είχε πάψει να αποτελεί πηγή ανησυχίας. Εκθέσεις,
πάντως, των υπηρεσιών πληροφοριών υποστήριζαν ότι αρκετές χιλιάδες
ετοιμοπόλεμων πρώην ανταρτών έβρισκαν ακόμη καταφύγιο σε χώρες του ανατολικού
συνασπισμού, έτοιμοι να περάσουν τα ελληνικά σύνορα για άλλη μια φορά. Με
δεδομένους τους περιορισμούς της ελληνικής αμυντικής ικανότητας, όπως
τουλάχιστον τους αντιλαμβάνονταν οι ίδιοι οι Αμερικανοί, μια διπλωματική
πρωτοβουλία θα μπορούσε να συμπληρώσει τη στρατιωτική νίκη του κυβερνητικού
στρατοπέδου και να βοηθήσει στην αποκατάσταση συνθηκών ειρηνικής συνύπαρξης
στα Βαλκάνια.

Η δοκιμασία των ΗΠΑ

Αυτή η νέα προσέγγιση, όπως θα δούμε στο τέταρτο κεφάλαιο, σήμαινε την
εφαρμογή μέτρων επιείκειας, εκλογές και οικονομική ανασυγκρότηση, στο
εσωτερικό μέτωπο, σε συνδυασμό με μείωση των ενόπλων δυνάμεων και περικοπές
στην αμερικανική στρατιωτική βοήθεια και το προσωπικό της αποστολής. Γινόταν
δεκτό ότι η Ελλάδα αποτελούσε δοκιμασία της ικανότητας των Ηνωμένων Πολιτειών
όχι μόνον να αντιμετωπίσουν την κομμουνιστική “επιθετικότητα” στην Ευρώπη και
τη Μέση Ανατολή, αλλά και να αποκλιμακώσουν την επέμβαση και τη χορήγηση
βοήθειας, όταν η αποστολή τους θα είχε τελειώσει. Αυτή η πολιτική αναμενόταν
να ανοίξει τον δρόμο για έναν δεύτερο στόχο, τη διπλωματική διευθέτηση των
διαφορών μεταξύ της Ελλάδας και των βορείων γειτόνων της. Στην περίπτωση της
Γιουγκοσλαβίας, η οποία είχε πλέον αποκλειστεί από το σοβιετικό στρατόπεδο, η
επαναπροσέγγισή της με την Ελλάδα φαινόταν πιθανή, ιδίως από τότε που ο Τίτο
έκλεισε τα γιουγκοσλαβικά σύνορα στους Έλληνες αντάρτες. Βέβαια, τόσο οι
Αμερικανοί όσο και οι Βρετανοί φρόντιζαν να μη δημιουργήσουν πρόσθετες
δυσχέρειες στον Τίτο εν όψει των εσωτερικών προβλημάτων της χώρας του και της
εχθρότητας που αντιμετώπιζε από τον ανατολικό συνασπισμό. Σε ό,τι αφορά στους
δύο σοβιετικούς δορυφόρους, Αλβανία και Βουλγαρία, κάποια συμβιβαστική λύση θα
ήταν δυνατό να εξευρεθεί με βάση μια φόρμουλα που δεν θα συνεπαγόταν απώλεια
κύρους για τη Μόσχα και τους δορυφόρους της.

Όχι στην Αλβανία

Η υπογραφή της συμφωνίας βοήθειας από τον Αμερικανό πρεσβευτή MacVeagh. Δίπλα του ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών Τσαλδάρης. Αθήνα, 20 Ιουνίου 1947

Στο πλαίσιο αυτό επιχειρήθηκαν αμέσως δύο βήματα. Πρώτον, αποθαρρύνθηκαν με
σθένος οι ελληνικές προθέσεις για δράση εναντίον της Αλβανίας. Πράγματι, σε
όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού και στις αρχές του φθινοπώρου του 1949,
στρατιωτικοί και πολιτικοί κύκλοι στην Ελλάδα υποστήριζαν σε όλους τους τόνους
τη μεταφορά του πολέμου σε αλβανικό έδαφος, το οποίο και συνιστούσε την κύρια
οδό διαφυγής για τα υπολείμματα του Δημοκρατικού Στρατού. Ο Acheson δεν άφησε
στους Τσαλδάρη και Βενιζέλο καμία αμφιβολία για την αντίθεση των Αμερικανών σε
ένα τέτοιο σχέδιο, ενώ ο πρεσβευτής Grady εξουσιοδοτήθηκε “να χρησιμοποιήσει
εν ανάγκη δραστικά μέτρα” για να αποτρέψει ενδεχόμενη ελληνική εισβολή.
Δεύτερον, έγιναν επίμονες συστάσεις στην ελληνική κυβέρνηση να υιοθετήσει μία
γενναιόψυχη πολιτική επιείκειας απέναντι στους ηττημένους αντιπάλους της και,
ως ζήτημα προτεραιότητας, να αναστείλει την εκτέλεση όλων των θανατικών ποινών
που είχαν επιβάλει τα στρατοδικεία, πράγμα που απειλούσε να πλήξει την εικόνα
της Ελλάδας και της αμερικανικής επέμβασης, και είχε προσελκύσει το προσωπικό
ενδιαφέρον του προέδρου Truman. Το State Department τόνισε την ανάγκη να
ληφθούν τα παραπάνω μέτρα πριν από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ· εκεί οι
Ηνωμένες Πολιτείες θα έπρεπε να πάρουν την πρωτοβουλία από τον σοβιετικό
συνασπισμό και να προτείνουν έναν πολιτικό διακανονισμό όλων των εκκρεμών
ζητημάτων ανάμεσα στην Ελλάδα και τους βόρειους γείτονές της στο πλαίσιο μιας
επιτροπής συμφιλίωσης υπό την αιγίδα του Οργανισμού.

Η εμφανής στροφή της αμερικανικής τακτικής ανησύχησε τους Έλληνες ιθύνοντες. Η
ανησυχία τους έγινε κατάπληξη, όταν έμαθαν ότι μεταξύ άλλων είχε ριφθεί και η
ιδέα για επαναπατρισμό και επανένταξη των πρώην ανταρτών, και η διεξαγωγή
εκλογών και δημοψηφίσματος για τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ υπό την επίβλεψη ομάδας
παρατηρητών του ΟΗΕ, στην οποία θα συμμετείχαν και Σοβιετικοί. Η λογική πίσω
από αυτές τις προτάσεις φαινόταν να καθιστά άνευ νοήματος την προηγούμενη θέση
των Ηνωμένων Πολιτειών, ότι δηλαδή η ελληνική κρίση ήταν προϊόν εξωτερικής
επίθεσης. Κρίνοντας ότι η επιείκεια και οι ομαλές πολιτικές συνθήκες στην
Ελλάδα θα έθεταν τα θεμέλια για τη βελτίωση των σχέσεων της χώρας με τους
Βαλκάνιους γείτονές της, το State Department έμοιαζε να συμφωνεί με τον
ισχυρισμό του σοβιετικού συνασπισμού ότι το πρόβλημα οφειλόταν στην
καταπιεστική πολιτική των ελληνικών κυβερνήσεων και τις εδαφικές τους
διεκδικήσεις. Η ελληνική κυβέρνηση ήταν αντίθετη στην ίδια την ιδέα μιας νέας
προσπάθειας συμφιλίωσης από τον ΟΗΕ, τώρα που η κομμουνιστική απειλή είχε
αντιμετωπισθεί. Επιπλέον, η κυβέρνηση διέβλεπε σε μια μονομερή πολιτική καλής
θέλησης σοβαρούς κινδύνους ασφάλειας. Το State Department, από την πλευρά του,
επέμενε ότι η ελληνική κυβέρνηση μπορούσε να ελπίζει να φτάσει σε μια διαρκή
διευθέτηση μόνον αν έπαιρνε ορισμένες θετικές πρωτοβουλίες. Όπως τονιζόταν, το
πρόγραμμα επιείκειας απέβλεπε στην προσέλκυση της συμπάθειας της διεθνούς
κοινότητας για την ελληνική υπόθεση. Έλληνες αξιωματούχοι ανταπαντούσαν ότι
οποιαδήποτε προσπάθεια βελτίωσης σχέσεων θα ήταν καλύτερο να επιδιωχθεί μέσα
από τις συνήθεις διμερείς επαφές.

Η οδός συμφιλίωσης

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Προσκήνιο – Άγγελος Σιδεράτος

Η Αθήνα ήταν επίσης απρόθυμη να αποκηρύξει δημοσίως τις διεκδικήσεις της στη
Βόρεια Ήπειρο. Ο Acheson το αντιλήφθηκε αυτό, όταν συνάντησε τους Έλληνες
αντιπροέδρους Κωνσταντίνο Τσαλδάρη και Σοφοκλή Βενιζέλο στη Νέα Υόρκη, στις 20
Σεπτεμβρίου 1949. Στη διάρκεια της συνάντησης αυτής ο Αμερικανός υπουργός
Εξωτερικών είπε στους Έλληνες αξιωματούχους ότι οι Σοβιετικοί πιθανώς
ενδιαφέρονταν για μία διευθέτηση στην Ελλάδα. Οι Σοβιετικοί είχαν πρόσφατα
προσεγγίσει τους Αμερικανούς σχετικά με τη Γερμανία και “μάλλον θα έκαναν το
ίδιο και για την Ελλάδα”. Επομένως, η οδός της συμφιλίωσης θα έπρεπε να
διερευνηθεί σοβαρά».