ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η φθορά της προόδου

«Βλέπω πειραματισμούς και κλωνοποιήσεις, φοβάμαι νέα Βαλκάνια και η
επανάσταση της πληροφορικής δεν με πείθει. Η μόνη σωτηρία μας είναι ο
διάλογος». Πωλ Ρικέρ.

Πωλ Ρικέρ. «Μην αναζητείτε το μέλλον σ’ ένα μικροτσίπ»

Θέλω να αρχίσω από τον θάνατο. Ναι, από τον θάνατο. Η παιδική μου ηλικία
σημαδεύτηκε από τον θάνατο του πατέρα μου, στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έπεσε
θύμα μιας παράλογης σύγκρουσης που ολοκληρώθηκε με μια άδικη πράξη, την
υπογραφή της Συνθήκης των Βερσαλλιών. Απ’ αυτή τη συνθήκη ξεκίνησαν τα δύο
δράματα της Ευρώπης, ο ναζισμός και ο σταλινισμός. Κατάλαβα έτσι από νωρίς την
αναγκαιότητα της συμφιλίωσης και δούλεψα σε όλη μου τη ζωή γι’ αυτήν. Είχα
βέβαια την τύχη να γνωρίσω ανθρώπους σαν τον Γκαμπριέλ Μαρσέλ και τον Ζαν-Πωλ
Σαρτρ, που με έμαθαν ότι αντικειμενική αλήθεια δεν υπάρχει και ότι η
υποκειμενική εμπειρία δεν έχει αξία αν δεν συγκρίνεται και συμπληρώνεται με
τις εμπειρίες των άλλων.

Η ζωή ήταν γενναιόδωρη με μένα, το παραδέχομαι. Να, στα πέντε χρόνια που
έμεινα κλεισμένος στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, από το 1940 ως το 1945, είχα
την ευκαιρία να διαβάσω όλο τον Καρλ Γιάσπερς, που άνοιξε τεράστιους ορίζοντες
στη σκέψη μου. Αυτό ήταν η ζωή μου: μελέτη και σκέψη. Πανεπιστήμιο,
δημοσιεύσεις και πολιτική δραστηριότητα. Έλαβα μέρος σε ομάδες συζητήσεων του
Σοσιαλιστικού Κόμματος, του μόνου κινήματος που υποστήριζε την κοινωνική
δικαιοσύνη. Και το Κομμουνιστικό Κόμμα προωθούσε βέβαια την ισότητα, αλλά στη
Γαλλία το κόμμα αυτό ήταν πλήρως υποδουλωμένο στις επιταγές της Μόσχας. Το
κομβικό σημείο ήταν η εισβολή του Κόκκινου Στρατού στη Βουδαπέστη. Από εκείνη
τη στιγμή άρχισε ο ανταγωνισμός των δύο κομμάτων. Κι εγώ έγινα
αντικομμουνιστής. Αλλά δεν έχω ψευδαισθήσεις. Ο καπιταλισμός είναι το μόνο
σύστημα που δημιουργεί πλούτο, αλλά γεωγραφικά τον κατανέμει άδικα, με
αποτέλεσμα να αυξάνονται οι ανισότητες.

Μη με ρωτάτε τι είναι η ζωή, δεν μπορώ να απαντήσω σε μια φράση, έχω αφιερώσει
στο θέμα αυτό τρία βιβλία μου με τίτλο «Χρόνος και αφήγηση». Ο χρόνος; Είναι η
ιστορία της κοινωνίας. Η αλλαγή που στηρίζεται στην παράδοση. Να καταστρέφεις
και να κτίζεις απ’ την αρχή. Η άποψή μου για τον αιώνα που κλείνει; Ένας
αιώνας επιλογών και ανακαλύψεων. Πρόοδοι που δεν μπορούν να αμφισβητηθούν. Μα
και ένας αιώνας της αδικίας και των γκουλάγκ. Ποια είναι η μοίρα των ανθρώπων;
Να κατανοούν ο ένας τον άλλον, όχι να αλληλοκατηγορούνται. Να μη θαυμάζουν τη
δύναμη. Να μην καταδικάζουν τους αντιπάλους τους. Να μην περιφρονούν τους απίστους.

Σας καταλαβαίνω, αγαπητέ δημοσιογράφε της «Κοριέρε ντέλα Σέρα». Είστε νέος,
παίρνετε συνέντευξη από έναν 86χρονο και θέλετε μια συνταγή. Ιδού λοιπόν: μην
αναζητείτε το μέλλον σ’ ένα μικροτσίπ. Μόνο η κατανόηση του πλησίον μπορεί να
μας σώσει από τη φθορά της προόδου. Και μη θεοποιείτε το χρήμα: μαζί με το
βραβείο Balzan για τη φιλοσοφία που μου απένειμαν φέτος, μου έδωσαν και 90
εκατομμύρια δρχ. Έχετε καμιά ιδέα τι να τα κάνω;