Τσεχία: θολό το μέλλον

Αυτή τη φορά η Πράγα ξεπέρασε το Βερολίνο. Ο Βάτσλαβ Χάβελ κατάφερε να
συγκεντρώσει περισσότερους ξένους πρώην ηγέτες για τη δέκατη επέτειο της
«Βελούδινης Επανάστασης» από ό,τι οι Γερμανοί στη δέκατη επέτειο από την πτώση
του Τείχους.

Χάβελ, Ντινστμπίρ. Οι αντιφρονούντες στην εξουσία. Ο πρόεδρος και ο υπουργός Εξωτερικών της Τσεχοσλοβακίας στο Κάστρο της Πράγας, μετά τις εκλογές του Φεβρουαρίου του 1990

Η Πράγα υποδέχτηκε τη δέκατη επέτειο της κατάρρευσης του κομμουνιστικού
καθεστώτος με ανάμεικτα συναισθήματα. Η χώρα μαστίζεται από μια σοβαρή
οικονομική και πολιτική κρίση. Οι ελπίδες των Τσέχων, πως θα επιστρέψουν
ταχύτατα στην ευρωπαϊκή οικογένεια, διαψεύστηκαν και το μέλλον παραμένει θολό.
Η ανέγερση ενός τείχους, για να κρατήσει τους Τσιγγάνους μακριά από τις
τσεχικές συνοικίες στη βιομηχανική πόλη Ούστι, στη Βόρεια Βοημία, δεν
κολακεύει καθόλου την εικόνα της χώρας που άφησε να προβάλει ένα απαίσιο
ρατσιστικό πρόσωπο στο εξωτερικό. Και η δημοτικότητα του προέδρου Χάβελ, του
αντιφρονούντος διανοουμένου που η «Βελούδινη Επανάσταση» τον εκτόξευσε στο
ύπατο αξίωμα της τότε ενιαίας Τσεχοσλοβακίας, βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο
εδώ και δέκα χρόνια. Οι εποχές που οι διαδηλωτές κατέκλυζαν την ιστορική
Πλατεία Βεντσεσλάς και φώναζαν συνθήματα όπως «η ποίηση στην εξουσία» και «ο
Χάβελ στο Κάστρο» φαίνεται να έχουν περάσει ανεπιστρεπτί.

Οι Τσέχοι θα το γιορτάσουν όμως. Με επίσημη τελετή στο Κάστρο, στο ανάκτορο
των ηγεμόνων της Βοημίας και των Αψβούργων, όπου ο Χάβελ θα υποδεχτεί τους
μεγάλους πρωταγωνιστές της εποχής εκείνης. Τον Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, τον Τζορτζ
Μπους, τον Χέλμουτ Κολ, τον Λεχ Βαλέσα και τη βαρόνη Μάργκαρετ Θάτσερ που
απείχε επιδεικτικά από τις αντίστοιχες εκδηλώσεις στη Γερμανία, μία εβδομάδα
νωρίτερα, ίσως γιατί δεν την είχαν καλέσει και ίσως γιατί η ίδια δεν χάρηκε
καθόλου για την πτώση του Τείχους και δεν είχε καμία επιθυμία να παρευρεθεί
στους γερμανικούς εορτασμούς. Οι πρώην ηγέτες θα παραλάβουν από τα χέρια του
Χάβελ το Παράσημο του Άσπρου Λιονταριού ­ την ανώτατη διάκριση της Δημοκρατίας
της Τσεχίας ­ για τις υπηρεσίες που προσέφεραν ώστε να επιτευχθεί η μεγάλη
αλλαγή στην Ανατολική Ευρώπη. Μαζί τους θα βρίσκεται και η Ντανιέλ Μιτεράν,
που θα παραλάβει το Παράσημο εξ ονόματος του συζύγου της Φρανσουά Μιτεράν. Ο
λαός της Πράγας θα συγκεντρωθεί στην Πλατεία Βεντσεσλάς το Σάββατο, για να
γιορτάσει τη «Βελούδινη Επανάσταση» όπως και τότε.

Τότε η Πολωνία είχε μόλις αποκτήσει κυβέρνηση, στην οποία συμμετείχε το
αντιπολιτευόμενο συνδικάτο «Αλληλεγγύη». Το Τείχος του Βερολίνου είχε πέσει
χωρίς ο στρατός της Γερμανικής Λαοκρατικής Δημοκρατίας να ρίξει μια τουφεκιά,
χωρίς να κινηθεί ούτε ένα σοβιετικό τανκ. Οι Τσέχοι κομμουνιστές όμως δεν ήταν
ακόμα σε θέση να αναγνώσουν τα σημεία των καιρών: Στις 17 Νοεμβρίου η
αστυνομία διέλυσε για τελευταία φορά μια διαδήλωση αντιφρονούντων φοιτητών στο
ιστορικό κέντρο της Πράγας, τραυματίζοντας εκατοντάδες ανθρώπους. Οι
Τσεχοσλοβάκοι όμως είχαν ξεπεράσει τους ενδοιασμούς τους. Μαζικές διαμαρτυρίες
ξέσπασαν σε κάθε σημείο της χώρας. Οι αντιφρονούντες, με επικεφαλής τον Χάβελ,
σχημάτισαν ένα φόρουμ, διατύπωσαν τα πρώτα ριζοσπαστικά αιτήματα και κατάφεραν
να εξασφαλίσουν την υποστήριξη των εργατών. Τρεις μέρες αργότερα ξέσπασε
γενική απεργία. Στις 24 Νοεμβρίου, παραιτήθηκε σύσσωμη η ηγεσία του
Κομμουνιστικού Κόμματος. Στις 29 Νοεμβρίου σχηματίστηκε η πρώτη κυβέρνηση στην
οποία συμμετείχαν και οι αντιφρονούντες και τον Δεκέμβριο ο Βάτσλαβ Χάβελ, ο
ποιητής, που είχε καταδιώξει και φυλακίσει το καθεστώς, εκλεγόταν πρόεδρος της
Δημοκρατίας της Τσεχοσλοβακίας. Τα αιτήματα της εξέγερσης είχαν δικαιωθεί
χωρίς να χυθεί ούτε μία σταγόνα αίμα. Ήταν οι ξένοι ανταποκριτές στην Πράγα
που θα τη βάφτιζαν «Βελούδινη Επανάσταση».

Επανάσταση, με την κλασική έννοια του όρου, δεν έγινε. Πιο σωστό θα ήταν να
μιλήσει κανείς για μια επιστροφή στο παρελθόν που άνοιξε τον δρόμο στο μέλλον.

«Εξημερωμένη Επανάσταση»

Οι Τσέχοι δεν πίστευαν, όπως οι Ανατολικογερμανοί, ότι ο υπαρκτός σοσιαλισμός
επιδέχεται μεταρρύθμιση. Προτιμούσαν να αναζητήσουν τα πρότυπά τους στον
Μεσοπόλεμο, στη δημοκρατική παράδοση του κράτους του Μαζαρίκ. «Ήταν οι παλιές
ιδέες που κέρδισαν το παιχνίδι», όπως είχε διαπιστώσει τότε ο Τίμοθι Γκάρτον
Ας. Όσο για το βελούδο, για το αναίμακτο της εξέγερσης, ας μην ξεχνάμε ότι
κανείς στην Τσεχοσλοβακία δεν ήταν σε θέση τότε να ξέρει πώς θα αντιδρούσαν οι
Ρώσοι. Δεν ήταν μόνο τα ανθρωπιστικά αισθήματα, αλλά και ο πολιτικός
υπολογισμός που κράτησε χαμηλούς τους τόνους και συγκράτησε τις βίαιες
αντιδράσεις, υποστηρίζει η Πολωνή πολιτειολόγος Βολφ-Ποβέσκα. Η ίδια
χρησιμοποιεί τον όρο «Εξημερωμένη Επανάσταση».