ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Τον Άρη Βελουχιώτη τον γνωρίζουμε με τον τρόπο που γνωρίζουμε τα σύμβολα.
Πρόσωπο προικισμένο, από εκείνα που ταιριάζουν πάνω τους την ιστορία, που την
κάνουν να μοιάζει με τη δική τους μορφή και εικόνα. Από τις πολλές εικόνες
του, δύο είναι εκείνες που ξεχωρίζουν ­ δύο αταίριαστες ανάμεσά τους και
αντιφατικές. Η πρώτη είναι αυτή που τον θέλει πάνω στο άλογο, πολέμαρχο,
στιβαρό, πρωτοκαπετάνιο, εκπρόσωπο θα ‘λεγε κανείς μιας άλλης εποχής, μιας
άλλης ιστορίας, με τη χλαίνη του, τα φυσεκλίκια του, τα μαχαίρια σταυρωτά και,
πίσω από την πυκνή γενειάδα, βλέμμα σκοτεινό και απόμακρο, όπως είναι των
ανθρώπων που βαθιά στοχάζονται και που βλέπουν, πίσω από τα τρέχοντα, το
άγνωστο στους πολλούς μέλλον.

Η άλλη είναι εικόνα θανάτου. Στους φανοστάτες των Τρικάλων, τον Ιούνιο του
1945 δύο κεφάλια κομμένα. Το ένα του Τζαβέλλα, του τελευταίου πιστού. Το άλλο
του καπετάνιου. Τίποτε άλλο δεν δείχνει η εικόνα, ούτε τη χαρά των εχθρών, τα
πανηγύρια τους, ούτε τη θλίψη των φίλων. Μας δείχνει όμως την άβυσσο της
εποχής, το βάθος του μίσους και της σύγκρουσης.

Οι εικόνες προοιωνίζονται ήδη τον θρύλο. Προϊόν της εποχής του, αγαπήθηκε και
μισήθηκε στο μέτρο των δικών της αντιθέσεων. Για πολλούς ήταν ο Αρχάγγελος της
Επανάστασης, αν όχι αψεγάδιαστος, τουλάχιστον υπερβατικός, άξιος να
συνεπαίρνει, να καθοδηγεί, να αντιλαμβάνεται και να κρίνει. Με χάρισμα περίπου
προφητικό μπορούσε να διαγνώσει τα σημεία των καιρών, όσα οδηγούσαν στον
θρίαμβο και όσα στην καταστροφή. Ο δρόμος του ήταν μαρτυρικός, όπως συμβαίνει
συχνά στους ήρωες. Προχώρησε διασχίζοντας αδιάκοπα τα εμπόδια που έστηναν στο
δρόμο του εχθροί και φίλοι. Πέθανε όταν ο στρατός και ο λαός του είχαν πλέον
ηττηθεί, μόνος, προδομένος και εγκαταλειμμένος από τους ίδιους εκείνους στους
οποίους είχε επενδύσει τα πιστεύω του και τη ζωή του· μοναχικός και
απελπισμένος, ταγμένος σε μια ιστορία χωρίς αύριο, σφάγιο στο βωμό της πιο
λαμπρής υπόθεσης των ανθρώπων. «Καλή αντάμωση στα γουναράδικα» ήταν ο
χαιρετισμός του, που συνοψίζει όλη την απελπισία του μεγάλου διαβήματος,
διάβημα που περνώντας τα έσχατα περιθώρια ανοχής της ιστορίας, οδηγούσε στη
θυσία, στην αυτοκαταστροφή ως έσχατη δυνατότητα. Ο Βελουχιώτης του μεγαλείου
με λίγα λόγια, αυτός που οι αφίσες απεικόνισαν με χίλια πρόσωπα στα σπίτια και
στα δωμάτια παλαιών και νεώτερων θαυμαστών του.

Η εικόνα του ρομαντικού ήρωα υπήρξε τόσο ισχυρή στα χρόνια που πέρασαν ώστε
ελάχιστα περιθώρια αμφισβήτησης άφησε στους εχθρούς του. Και όμως την εποχή
της δράσης και του θανάτου του δεν ήταν λίγοι εκείνοι που τον θεώρησαν ως
εκπρόσωπο του Σατανά επί της γης. Έναν παρορμητικό, απίστευτα βίαιο άνθρωπο,
που αιματοκύλισε, συχνά χωρίς λόγο, όλες τις περιοχές όπου άπλωσε την εξουσία
του. Άτομο σαδιστικό, έρμαιο παθών και ψυχολογικών συνδρόμων, απρόβλεπτο,
χωρίς αρχές, χωρίς όρια στις αντιδράσεις του, επικίνδυνο ακόμα και για τους
φίλους, διψασμένο για αίμα, θάνατο και πόνο. Η εικόνα περιόρισε επιπλέον και
τις αρμοδιότητες της ιστορίας. Τον ανέδειξε σε περίπτωση αυτόνομη, έξω από τα
ιστορικά πλαίσια του καιρού του. Μας έκανε να ξεχνάμε ότι ο Βελουχιώτης, πέρα
από τις προσωπικές του ιδιότητες, ήταν παράγωγο και μέρος ενός μεγάλου
κινήματος και των δικών του μηχανισμών.

Το ιστορικό πρόσωπο του Άρη Βελουχιώτη υπομένει όλα όσα υπομένουν τα σύμβολα.
Τα σύμβολα μάλιστα μιας πολύ σκληρής εποχής, πολέμου, σύγκρουσης, ανατροπής
και πόνου. Όταν οι γύρω σταθερές γκρεμίζονται και ο κόσμος ξεκινά για
διαδρομές άγνωστες, τα πρόσωπα, ακόμα και εκείνα που κινούνται στο βασικό
προσκήνιο των γεγονότων, ρίχνονται στον ωκεανό των παθών και στη δίνη των
ραγδαίων εξελίξεων. Και από εκεί γίνονται ήρωες, αποδιοπομπαίοι τράγοι ή και
τα δύο μαζί.

Ο Άρης συνομιλεί με αντάρτες του

Και όμως, ο Θανάσης Κλάρας δεν ήταν μία μεταφυσική περίπτωση. Οι επιλογές και
η δράση του αντιστοιχούσαν πλήρως στους καιρούς και την ιστορία. Σε εκείνους
τους καιρούς δεν ήταν λίγοι αυτοί που επέλεγαν το δρόμο της ένταξης σε ένα
κίνημα, σε οργάνωση και αγώνα και που ακολουθούσαν την επιλογή τους αυτή ως το
τέλος. Την προϊστορία του Άρη Βελουχιώτη, με άλλα λόγια, την έκτισαν, τη
δημιούργησαν οι συλλογικότητες της εποχής του, το κομμουνιστικό και το
αντιφασιστικό κίνημα.

Γεννήθηκε στη Λαμία στις 27 Αυγούστου 1905. Η οικογένειά του ήταν, με τα
κριτήρια της εποχής, από τις πλέον επιφανείς στην πόλη. Ο πατέρας του, ο
Δημήτριος Κλάρας, ήταν δικηγόρος και χρημάτισε μάλιστα και πρόεδρος του
Δικηγορικού Συλλόγου της πόλης. Η μητέρα του, το γένος Ζέρβα (όπου
πιθανολογείται μακρινή συγγένεια με τον Ναπολέοντα Ζέρβα), ανήκε επίσης σε
οικογένεια συμβολαιογράφου. Η πατρική περιουσία περιλάμβανε κτήματα,
ελαιοτριβείο και σαπωνοποιείο στην περιοχή της Στυλίδας. Αν και οι πολιτικές
πεποιθήσεις του πατέρα του (αντιβασιλικός) δεν ταυτίζονταν με τις κρατούσες
στην πόλη, ο τελευταίος συμμετείχε συχνά στα κοινά. Οπωσδήποτε, η περίοδος που
ο Θανάσης Κλάρας έζησε στη Λαμία τα παιδικά και τα εφηβικά του χρόνια (το 1912
ήταν 7 χρόνων, το 1922, 17 χρόνων) δεν ήταν η πλέον ήρεμη στον πολιτικό τομέα
και ο μετέπειτα Άρης μεγάλωσε μέσα σε περιβάλλον έντονων παθών και εντάσεων.

Παρά την επαφή του με τα γράμματα, εξαιτίας και της μεγάλης βιβλιοθήκης του
πατέρα του, ο νεαρός Θανάσης δεν τέλειωσε το Γυμνάσιο. Τέλειωσε, οικότροφος,
την Αβερώφειο Μέση Γεωργική Σχολή Λάρισας. Έπειτα από ένα σύντομο πέρασμα από
τη Γεωργική Υπηρεσία παραιτήθηκε και κατέβηκε στην Αθήνα (1923) όπου, μέσω του
Τάκη Φίτσου, φοιτητή της Νομικής, μυήθηκε στο κομμουνιστικό κίνημα. Θα έλεγε
κανείς ότι εκεί συνάντησε αυτό που του ταίριαζε στη ζωή καθώς, σε αντίθεση με
τις περιπλανήσεις του εφηβικού του βίου, αφιερώθηκε σ’ αυτό το δύσκολο έργο
ολόψυχα και σταθερά, ως την ημέρα του θανάτου του.

Σύμβολο αναντικατάστατο ο Βελουχιώτης προελαύνει στα βουνά

Το να είναι κανείς κομμουνιστής τα χρόνια εκείνα, ήταν τρόπος ζωής και μάλιστα
πολύ δύσκολης ζωής. Στη στρατιωτική του θητεία (1925-1926) γρήγορα οδηγήθηκε
στον Πειθαρχικό Ουλαμό Καλπακίου, το πρώτο κάτεργο που γνώρισε στη ζωή του.
Έπειτα από αυτό η ζωή του περνούσε μοιρασμένη ανάμεσα σε κομματικές αποστολές,
πάντα δύσκολες και επικίνδυνες στις μέρες εκείνες, και σε εκτοπίσεις ή
φυλακίσεις. Γνώρισε άριστα τη Γαύδο και τις περισσότερες φυλακές της χώρας.
Μόλις αποφυλακιζόταν ή δραπέτευε, ριχνόταν αφενός στη βιοπάλη ­ εργαζόμενος ως
οικοδόμος, μπογιατζής και κάνοντας δουλειές του ποδαριού ­ και αφετέρου στην
κομματική δραστηριότητα η οποία γρήγορα τον οδηγούσε στα κρατητήρια. Ανήκε σε
μία γενιά ανθρώπων που είχαν τάξει τον εαυτό τους στην υπόθεση της αλλαγής του
κόσμου και δεν παρατούσαν το στόχο τους όσα εμπόδια και αν έβρισκαν μπροστά
τους. Δεν ήταν πολλοί, ούτε όμως και λίγοι. Υπήρχαν δε σε κάθε γωνιά της γης,
σε κάθε χώρα, δεμένοι μεταξύ τους όχι τόσο με οργανωτικούς ιστούς αλλά με μία
ακλόνητη πεποίθηση και πίστη.

Στη δικτατορία του Μεταξά, ο Θανάσης Κλάρας συνέχισε με τους ίδιους ρυθμούς.
Πύκνωσε μόνο τις επισκέψεις του στις φυλακές και πολλαπλασίασε πάνω του τα
σημάδια από τα βασανιστήρια. Μόνη ανορθογραφία στη συνηθισμένη γενική του
εικόνα, η υπογραφή «δήλωσης αποκήρυξης του κομμουνισμού» στην Κέρκυρα, τον
Ιούλιο του 1939. Πολλά έχουν λεχθεί ή υποτεθεί για την κίνησή του αυτή. Το
σημαντικό όμως είναι οι επιπτώσεις της για τη μετέπειτα ιστορία: ο Άρης
Βελουχιώτης δεν θα μπορούσε να διεκδικήσει την άνοδό του στην κομματική
ιεραρχία πέρα από κάποια χαμηλά επίπεδα. Στο άμεσο πάντως μέλλον ο Θανάσης
Κλάρας συνέχισε τη δραστηριότητά του μετά την αποφυλάκιση, στρατεύθηκε στον
ελληνοϊταλικό πόλεμο (σε μονάδα αντιαεροπορικού πυροβολικού) και βρέθηκε, μετά
την ήττα, στην κατακτημένη πλέον Αθήνα.

Χορεύοντας με τον Ζέρβα και τον Κρις Γουντχάουζ στο χωριό Μαυρολιθάρι

Στους πρώτους μήνες της κατοχής μετείχε, όπως όλα τα εναπομείναντα στελέχη του
κομματικού μηχανισμού, στη συναρμολόγηση και την αναδιάρθρωση των οργανώσεων.
Το μεγάλο όμως βήμα έγινε αργότερα, όταν προέκυψε η ανάγκη για ένοπλη
Αντίσταση στον κατακτητή. Τον Νοέμβριο του 1941 βρέθηκε στην περιοχή της
Λαμίας για να εξασφαλίσει τρόφιμα και έκανε σχετικές νύξεις και διερευνητικές
επαφές σ’ αυτήν την κατεύθυνση. Τότε ακόμα ο περί ένοπλης δραστηριότητας λόγος
αποσκοπούσε περισσότερο στη συγκράτηση κάποιων αξιωματικών που είχαν πλησιάσει
το ΚΚΕ και δεν συνδεόταν με πρακτικά, συγκεκριμένα μέτρα. Μερικούς όμως μήνες
αργότερα τα πράγματα άλλαξαν και τα σχέδια χρειάστηκε να γίνουν πράξη. Ο
Θανάσης Κλάρας πήρε τελικά την εντολή να συνεργαστεί με την περιφερειακή
οργάνωση του ΚΚΕ στη Λαμία για τη δημιουργία ένοπλων αντιστασιακών ομάδων στη
Ρούμελη. Στις 22 Μαΐου του 1942 η πρώτη ομάδα του Άρη Βελουχιώτη ­ 14 άτομα ­
βγήκε από τη Σπερχειάδα για να ξεκινήσει το αντάρτικο. Ήταν το μεγάλο βήμα.

Για να γίνει η ομάδα αυτή ολόκληρος στρατός χρειάστηκαν πολλά και ανάμεσά τους
οι θαρραλέες πρωτοβουλίες του Άρη Βελουχιώτη. Σε δύο σημεία έλυσε τον γόρδιο
δεσμό. Όταν αποφάσισε ότι η ομάδα δεν θα κρύβεται αλλά θα μπαίνει ­
σκηνοθετημένα μεγαλοπρεπώς ­ στα χωριά και όταν αποφάσισε να στηρίξει την
επιμελητειακή βάση του αντάρτικου στις κρατικές αποθήκες της «Συγκέντρωσης».
Τα υπόλοιπα ήταν ένας συνδυασμός πειθούς και βίας. Οι κλαρίτες και οι
παραδοσιακοί φυγόδικοι, παλαιοί και νέοι, εντάχθηκαν στον ΕΛΑΣ ή
εξαφανίστηκαν. Τα αποσπάσματα της Χωροφυλακής αφοπλίστηκαν, το κατοχικό κράτος
καταλύθηκε. Ο Γοργοπόταμος, το φθινόπωρο, έφερε τον Άρη στο κεντρικό πολιτικό
προσκήνιο. Η εξουσία είχε αρχίσει να μοιράζεται στα βουνά και αυτό το
αντιλήφθηκαν οι Άγγλοι.

Οι μονάδες του ΕΛΑΣ γρήγορα πολλαπλασιάστηκαν δημιουργώντας γύρω τους μια νέα
εξουσία. Ο ρόλος του Άρη στη νέα πολύπλοκη κατάσταση άρχισε και αυτός να
αλλάζει. Από την μία πλευρά ήταν σύμβολο αναντικατάστατο, από την άλλη ήταν
κοινό μυστικό ότι οι πρακτικές του συχνά ξεπερνούσαν τα όρια και τις αντοχές
της νέας κατάστασης. Η αποστολή του Τάσου Λευτεριά από την Αθήνα ήταν η πρώτη
από μια σειρά κινήσεις για τιθάσευση του παθιασμένου Καπετάνιου. Μέχρι το
καλοκαίρι του 1943 η ίδρυση του Γενικού Αρχηγείου και η αποστολή μελών της
ηγεσίας του κόμματος στο βουνό αποκατέστησε τις ισορροπίες στη νέα Ελεύθερη
Ελλάδα. Η μοναχική περιπλάνηση του Άρη είχε τελειώσει αφού άφησε πίσω της
πλούσιους καρπούς.

Το πείσμα και η δραστηριότητα του Άρη Βελουχιώτη συνέχισαν να είναι πολύτιμα
στοιχεία σε ένα κίνημα που ανοιγόταν σε ολοένα και βαθύτερα νερά. Στις
συγκρούσεις με τον ΕΔΕΣ, τον χειμώνα του 1943-1944, αυτό το πείσμα, που πολλές
φορές έτεινε να γίνει αυτοκαταστροφικό, κράτησε τελικά την κατάσταση. Λίγο
αργότερα, τον Απρίλιο του 1944, ο Άρης στάλθηκε στον Μωριά για να
αναδιοργανώσει το εκεί αντάρτικο. Το κύριο πρόβλημα εκεί ήταν τα Τάγματα
Ασφαλείας, οι μονάδες που είχαν εξοπλίσει οι Γερμανοί από κοινού με την
κυβέρνηση Ράλλη. Έδωσε στον ΕΛΑΣ επιθετικό προσανατολισμό και, στις παραμονές
της Απελευθέρωσης, εξαπέλυσε μια σειρά σκληρών επιθέσεων ενάντια στις βάσεις
των Ταγμάτων.

Στην Απελευθέρωση ήταν ένας από τους πολλούς που διαφώνησαν με τις επιλογές
της ηγεσίας της Αντίστασης, με τη συμμετοχή στην κυβέρνηση Παπανδρέου και την
ανάθεση κεντρικού ρόλου στους Άγγλους. Τίποτε δεν μας επιτρέπει να υποθέσουμε
ότι η διαφωνία του αυτή οδήγησε σε κάποιες πρακτικές ενέργειες. Αρκετοί
θεώρησαν μάλλον λανθασμένα ότι έφθασε ως τα όρια της ανταρσίας στη λεγόμενη
Σύσκεψη των Καπεταναίων στη Λαμία τον Νοέμβριο του 1944. Δεν φαίνεται να έγινε
κάτι τέτοιο. Στα Δεκεμβριανά κρατήθηκε σε απόσταση, ενώ οι σκέψεις και
κινήσεις του μετά την ήττα και την υποχώρηση από την Αθήνα δεν προετοίμασαν τη
συνέχεια. Υπέγραψε τη διαταγή αφοπλισμού και διάλυσης του ΕΛΑΣ και κατόπιν, με
μια ομάδα πιστών, άρχισε να περιπλανιέται στα βουνά χωρίς να επιλέξει ούτε την
έξοδο στο εξωτερικό ούτε την είσοδο στην παρανομία. Δεν είναι σίγουρο αν
επένδυσε σοβαρά στη δημιουργία ενός νέου αντάρτικου. Όπως και να ‘χει, οι
οργανώσεις τον απομόνωσαν και πολύ λίγοι έδειξαν πρόθυμοι να τον ακολουθήσουν.
Πέρα από το άστρο του, η πειθαρχία στο ΚΚΕ αποδείχθηκε πολύ πιο ισχυρός
παράγοντας και για τους γύρω του και για τον ίδιο.

Το τελικό κτύπημα ήρθε με την επιστροφή του Ζαχαριάδη από τη Γερμανία όπου
κρατιόταν όμηρος. Ο τελευταίος δεν είχε τον παραμικρό ενδοιασμό στο να
καταδικάσει την απειθαρχία του Άρη. Στις 12 Ιουνίου 1945 το ΚΚΕ τον αποκήρυξε
με πολύ σκληρό δημοσίευμα στον «Ριζοσπάστη». Η πιθανή ελπίδα του Άρη για
στροφή της ακολουθούμενης πολιτικής ναυάγησε. Δεν έμενε πια παρά το τέλος.
Αυτό ήρθε στις 16 του ίδιου μήνα όταν ο Άρης, πιο μόνος παρά ποτέ άλλοτε,
κλεισμένος από τον στρατό και παρακρατικούς, αυτοκτόνησε κοντά στις όχθες του
Αχελώου. Δυο μέρες αργότερα το κεφάλι του, κομμένο, κρεμόταν από φανοστάτη των Τρικάλων.

Ο Άρης Βελουχιώτης δεν ήταν ήρωας μυθιστορήματος, δεν ήταν φανταστικό πρόσωπο
για να πλαστεί κατά την περίσταση. Πολύ καιρό μετά το θάνατό του τού
αποδόθηκαν και του αποδίδονται ιδιότητες που δεν ταιριάζουν ούτε στην ιστορία
του ούτε στην εποχή μέσα στην οποία έδρασε. Δεν ήταν αόριστα ανατρεπτικός και
αφηρημένα επαναστάτης. Ήταν στέλεχος συγκεκριμένου κινήματος, του
κομμουνιστικού, στην αντιστασιακή εκδοχή του. Έμοιαζε με τον Ζαπάτα και τον
Πάντσο Βίλα όσο έμοιαζε η Ελλάδα του ’40 με το επαναστατημένο Μεξικό του ’17.
Δηλαδή καθόλου! Ο ίδιος μάλιστα, μπορούμε να υποθέσουμε, θα θύμωνε πάρα πολύ
αν άκουγε να τον ονομάζουν «αρχηγό των ατάκτων».

*Ο Γιώργος Μαργαρίτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας του
Πανεπιστημίου Κρήτης