ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

«ΑΥΤΟΣ ο ρόλος ήθελε έναν Βεάκη», λένε οι άνθρωποι του θεάτρου και οι
θεατρόφιλοι (οι κάπως παλαιότεροι, τουλάχιστο), όταν μιλάνε για μεγάλους
ρόλους του διεθνούς δραματολογίου. Μισόν αιώνα μετά τον θάνατό του, αυτή η
νοσταλγική αναφορά είναι, βέβαια, το «τιμιότερον μνημείον» και η πειστικότερη
μαρτυρία για έναν ηθοποιό, που η τέχνη του ­ εξ ορισμού ­ δεν αφήνει παρά
θαμπά χνάρια στη μνήμη του κοινού.

Αλλά ο Βεάκης δεν ήταν ένας όποιος ηθοποιός, έστω μεγάλος. Ήταν ένα ορόσημο
στην ιστορία της Σκηνής μας, μια «λυδία λίθος» για δοκιμασία της τέχνης των
άλλων ­ «ο μεγαλύτερος ηθοποιός του τόπου μας, ο μεγαλύτερος μέσα σε
άντρες και γυναίκες», όπως τον χαρακτήρισε μια άλλη μεγάλη, η
Κατίνα Παξινού.

ΓΕΝΝΗΜΕΝΟΣ στον Πειραιά, το 1884, ορφάνεψε μικρός από πατέρα και μητέρα και
βρήκε καταφύγιο και στοργή σε συγγενείς του. Αλλά, έφηβος ακόμα, ένιωσε το
«κάλεσμα του Διόνυσου» ­ σε μιαν εποχή όπου οι περισσότεροι Έλληνες θεωρούσαν
το θέατρο τόπο απωλείας και διαφθοράς. Αψηφώντας, ωστόσο, τις αντιρρήσεις των
κηδεμόνων του, ο 16χρονος Βεάκης γράφτηκε, το 1900, στη «Βασιλική Δραματική
Σχολή». Όμως, η Σχολή έκλεισε μετά λίγους μήνες και ο Βεάκης βγήκε, νεοσσός
ακόμα, στα «παλιοσάνιδα της σκηνής» (όπως θα γράψει στο «Ημερολόγιό»
του). Όχι στην Αθήνα, αλλά στον Βόλο (εκείνο τον καιρό οι θίασοι έπαιζαν
περισσότερο στην επαρχία παρά στην πρωτεύουσα), με τον θίασο της Ευαγγελίας
Νίκα, στην κωμωδία του Σαρντού «Ποιους βάζουμε στα σπίτια μας», την
άνοιξη του 1901. Με κωμικό ρόλο έκανε το «ντεμπούτο» του και στην Αθήνα, τον
Σεπτέμβρη του ίδιου χρόνου, και τράβηξε την προσοχή του κοινού: στο
«Σαμπινιόλ χωρίς να θέλει» (το πρώτο έργο του
Φεντώ που παίχτηκε εδώ) από τον ίδιο θίασο, στο τότε Θέατρο Νεαπόλεως.

Αλλά θα ξαναγυρίσει στην επαρχία και, για 13 χρόνια, θα «οργώσει πόλεις και
χωριά», με περιοδεύοντες θιάσους, παίζοντας αμέτρητους ρόλους ­ μαθητεία
πολύτιμη για ηθοποιούς με ταλέντο. Παράλληλα, οργάνωσε παραστάσεις στα πλαίσια
του Μακεδονικού Αγώνα και επιστρατεύθηκε στους Βαλκανικούς Πολέμους του
1912-’13, όπου πήρε προαγωγή σε λοχία «επ’ ανδραγαθία».

Την επανεμφάνισή του στην Αθήνα θα κάνει με τον θίασο δύο σημαντικών ηθοποιών
της εποχής, του Τηλέμαχου Λεπενιώτη και της Χριστίνας Καλογερίκου, στο έργο
του Ηλία Βουτιερίδη «Πολιτική που σκοτώνει» (Ιούλιος 1914), και θα
παίξει στο πρώτο έργο του Πιραντέλλο που ανεβάστηκε στην Ελλάδα: το μονόπρακτο
«Η μέγγενη». Έπειτα θα συνεργασθεί με τη Μαρίκα Κοτοπούλη (1915-’16),
παίζοντας όχι μόνο δράματα, αλλά και επιθεώρηση («Παναθήναια του
1915»). Καίρια στιγμή του, τότε, στάθηκε ο «Μάκβεθ», σε σκηνοθεσία
του Θωμά Οικονόμου (Φεβρουάριος 1916). Έπειτα θα μεταπηδήσει στον θίασο της
«αντιζήλου», της Κυβέλης (1917-’18), όπου διακρίθηκε στην «Ανθή» του Αντρέγιεφ.

ΗΔΗ ο Βεάκης είχε κατακτήσει περίοπτη θέση στη Σκηνή μας. Αλλά την οριστική
καθιέρωση τού την χάρισε ο «Οιδίπους τύραννος», που ανέβασε η «Εταιρεία
Ελληνικού Θεάτρου», σε σκηνοθεσία τού Φώτου Πολίτη (20.5.1919). Ήταν η πρώτη
σοβαρή αντιμετώπιση της ερμηνείας του αρχαίου δράματος, που πόλος και φάρος
της στάθηκε η συγκλονιστική δημιουργία του Βεάκη στον επώνυμο ρόλο. Με τον
ίδιο θίασο θα παίξει τον «Επιθεωρητή» του Γκόγκολ, τους «Αδελφούς
Καραμάζωφ», τους «Φοιτητάς» του Ξενόπουλου.

Αφού συνεργάσθηκε πάλι με την Κυβέλη, ανέβασε, σε πρώτη διδασκαλία, το
«Φυντανάκι» του Παντελή Χορν, διαπλάθοντας αξέχαστα τον ρόλο του πατέρα
(17.9.1921). Έπειτα συγκρότησε θίασο με τον Χριστόφορο Νέζερ και τη Σωτηρία
Ιατρίδου, που περιόδευσε στην επαρχία και στην Πόλη, και συνεργάστηκε πάλι με
την Κοτοπούλη και την Κυβέλη.

Ένας ακόμα σταθμός στη μεγάλη πορεία του ήταν η συνεργασία του με την Κατίνα
Παξινού και τον Αλέξη Μινωτή (1931). Καρπός, λαμπρές παραστάσεις με τον
«Πατέρα» του Στρίντμπεργκ, τον «Θείο Βάνια» του Τσέχωφ και τους
«Πόθους κάτω απ’ τις λεύκες» ­ πρώτη παρουσίαση τού Ο’
Νηλ στην Ελλάδα.

Η ΜΕΓΑΛΗ ΩΡΑ του Βεάκη ήρθε όταν ιδρύθηκε το Εθνικό Θέατρο (1932). Εκεί
στάθηκε ακρογωνιαίος λίθος ενός θιάσου με 50 θαυμάσιους ηθοποιούς (Παξινού,
Παπαδάκη, Σ. Αλκαίου, Μανωλίδου, Κατερίνα, Μινωτής, Δενδραμής, Γληνός, Νέζερ
κ.λπ.) με την καθοδήγηση τού Φώτου Πολίτη αρχικά, του Δημ. Ροντήρη έπειτα.
Εκεί είχε ο Βεάκης τη δυνατότητα να υποδυθεί ­ και να λαμπρύνει ­ κορυφαίους
ρόλους του δραματολογίου όλων των εποχών και όλων των ειδών.

Όντας, κι εγώ, από τους «παλαιότερους», και θεατρομανής εξ απαλών ονύχων, είχα
την ευκαιρία ­ την ευτυχία ­ να θαυμάσω και να λατρέψω το πρωτεϊκό ταλέντο
του, σε ερμηνείες που καθεμιά τους αποτελούσε μια μοναδική εμπειρία κι ένα
μέγα μάθημα. Πότε σεισμικά τραγικός («Οιδίπους», «Οθέλλος», «Ιούλιος
Καίσαρας», Κλαύδιος στον «Άμλετ»)… πότε σπαραχτικά δραματικός
(«Άννα Κρίστι» και «Πόθοι κάτω απ’ τις λεύκες» του Ο’
Νηλ, «Δαντών» του Μπύχνερ, «Μπόρκμαν» του Ίψεν, «Ιβάν ο
τρομερός» του Α. Τολστόη, «Πριν απ’ το ηλιοβασίλεμα» και «Δωροθέα
Άγγερμαν» του Χάουπτμαν), ο Βεάκης μπορούσε την άλλη ώρα να είναι
απολαυστικά κωμικός («Κύκλωψ» του Ευριπίδη, «Άμαξα» του Μεριμέ,
«Επιθεωρητής» και, προπάντων, σερ Τόμπη στη σαιξπηρική «Δωδέκατη
Νύχτα»). Κωμικός, χωρίς «τερτίπια» και «αστεία» τεχνάσματα, «έβγαζε τον
άνθρωπο απ’ τον κωμικό τύπο» ­ όπως έλεγε ο ίδιος ­ αναδείχνοντας το
δραματικό υπόβαθρο τού ρόλου, χωρίς να παύει στιγμή να είναι αφοπλιστικά φαιδρός.

Αιμίλιος Βεάκης. Το 1938 στο έργο «Ο πρίγκηψ του Χόμπουργκ»

Το στεφάνωμα της καριέρας του στάθηκε ο «Βασιλιάς Ληρ» (1938). Μερικοί
Άγγλοι σαιξπηριστές διατείνονται πως η τραγωδία τούτη «δεν μπορεί να παιχτεί
στο θέατρο» ­ τόσο τιτάνιο είναι το έργο κι ο ρόλος. Ο Δημήτρης Ροντήρης που
το σκηνοθέτησε και ο Βεάκης απόδειξαν πως ο «Ληρ» όχι μόνο μπορεί να
παιχθεί, αλλά και να πυρπολήσει το κοινό. Στη σκηνή, προπάντων, της θύελλας
και της τρέλας τού «άφρονα βασιλιά», ο Βεάκης ήταν ένα άλλο στοιχείο της
φύσης, μια θύελλα συντριβής, οργής, απόγνωσης ­ και αυτογνωσίας.

Η ΚΑΤΟΧΗ, όμως, τον ανάγκασε να αποχωρήσει από το Εθνικό Θέατρο. Συνεργάστηκε
πάλι με την Κατερίνα, παίζοντας το «Καίσαρας και Κλεοπάτρα» του Σω, τη
«Σουπιά» του Φαμπρ, το «Σχολείο γυναικών» του Μολιέρου
(1942-’43). Έπειτα σχημάτισε θίασο με τη Βάσω Μανωλίδου, τον Γιώργο Παππά και
τον Νίκο Δενδραμή ­ ένα εκπληκτικό κουαρτέτο ­ και παρουσίασαν το «Θαμπά
τζάμια» της Πρινσλάου, τα «Νιάτα» του Χάλμπε, αλλά και τον
«Αγαπητικό της βοσκοπούλας» (1943-’44). Και μετά, πάλι με την Κατερίνα:
«Κυρία δεν με μέλει» του Σαρντού, «Μάγδα» του Σούντερμαν,
«Μις Μπα» του Μπέζιερ (1944).

«Δημοκράτης και ανθρωπιστής» (όπως θα γράψει, αργότερα, σε υπόμνημά του στον
ανακριτή), πήρε μέρος στην Αντίσταση, στις τάξεις του ΕΑΜ. Ύστερα απ’ τα
Δεκεμβριανά του 1944, ακολούθησε το ΕΑΜ στην υποχώρησή του και, μαζί με
πολλούς άλλους ηθοποιούς, έδιναν παραστάσεις στην επαρχία.

Αυτή η πολιτική-αντιστασιακή τοποθέτηση και δραστηριότητά του θα τον κάνει
στόχο τού μετα-δεκεμβριανού κράτους και θα υποστεί διώξεις, που κλόνισαν την
υγεία του.

«Αντιγόνη» (1940). Ο Βεάκης στον ρόλο του Κρέοντα

Αυτό δεν τον εμπόδισε να στηρίξει τον θίασο των «Ενωμένων Καλλιτεχνών», όπου
έπαιξε στον σαιξπηρικό «Ιούλιο Καίσαρα», στη «Θεοδώρα» του Δ.
Φωτιάδη, στους «Αδελφούς Καραμάζωφ», στους «Εχθρούς» του Γκόρκι
(1945-’46). Τον άλλο χρόνο σχηματίζει θίασο με τον Γ. Παππά («Θαμπά
τζάμια», «Πάνω στα βράχια» του Σω). Αλλά κουρασμένος και πικραμένος από
τις διώξεις, αποφάσισε να αποχωρήσει από το θέατρο, παίρνοντας μια γλίσχρα
σύνταξη (1947).

Ωστόσο, δύο χρόνια αργότερα, ενίσχυσε ­ και πώς! ­ με την παρουσία του το
νεανικό «Ρεαλιστικό Θέατρο» κι έπαιξε το «Χρυσάφι» του Ο’ Νηλ, το
«Σχολείο συζύγων» του Μολιέρου και το «Νυφιάτικο
τραγούδι» του πρωτοεμφανιζόμενου Νότη Περγιάλη.

Επιτέλους, το Εθνικό Θέατρο, ύστερα από πολλές δημόσιες διαμαρτυρίες, κάλεσε
κοντά του τον άνθρωπο που είχε σταθεί ένας από τους κύριους στυλοβάτες του.
Εκεί, τον Απρίλιο-Μάιο του 1951, ο Βεάκης θα παίξει τους τελευταίους ρόλους
του: στη «Δάφνη Λωρεόλα» του Μπράιντι με την Κυβέλη και στο «Τρεις
κόσμοι, μια ζωή» του Διονύση Ρώμα. Και θα αποθεωθεί.

«Βασιλιάς Ληρ». Ο Βεάκης (και ο Ροντήρης που το σκηνοθέτησε) απέδειξαν ότι το έργο, όχι μόνο μπορεί να παιχθεί αλλά και να πυρπολήσει το κοινό

Τον ίδιο καιρό, καθώς ήμουν διευθυντής του Θεατρικού Τμήματος του Ραδιοφώνου,
χρειάστηκε να «συνωμοτήσω» με την κόρη του, Μαίρη Βεάκη (εκφωνήτρια στο τότε
ΕΙΡ), για να πεισθεί και να ερμηνεύσει την τελευταία σκηνή από τον
«Οιδίποδα τύραννο» και το «Κύκνειο άσμα» του Τσέχωφ, όπου
ένας γέρος ηθοποιός, πριν φύγει για πάντα από τη σκηνή, αναθυμάται και
ξαναπαίζει τους παλιούς μεγάλους ρόλους του. Το σημαδιακό αυτό μονόπρακτο
μεταδόθηκε στις 27.5.1951. Ένα μήνα αργότερα, ο μεγάλος «ιστρίων» σώπαινε για πάντα…

Ο ΒΕΑΚΗΣ είχε παίξει και στον κινηματογράφο: στις βουβές ταινίες «Το λιμάνι
των δακρύων» και «Αστέρω» (1929), στην κατοχική «Φωνή της
καρδιάς» (1942) και στα «Αρραβωνιάσματα» (1949). Αλλά το
«σελλουλόιντ» δεν αποδίδει ούτε το εκατοστό της τέχνης του.

Είχε γράψει και το αφήγημα «Πολεμικαί εντυπώσεις» (1914), ποιήματα
(«Τραγούδια της αγάπης και της ταβέρνας», 1926 και
«Δερβενοχώρια», 1945), καθώς και τα θεατρικά έργα «Ταπεινοί και
καταφρονεμένοι» (από το μυθιστόρημα τού Ντοστογιέβσκι ­ παίχτηκε στο
Εθνικό Θέατρο το 1934), «Ρηνούλα», «Συμπληγάδες» κ.ά.

ΑΝ η λέξη «χαρισματικός» δεν είχε τόσο κακοποιηθεί, θα έπρεπε να εφευρεθεί για
τον Βεάκη. Πλάι στα σπάνια εξωτερικά εφόδιά του ­ σκηνικό μέγεθος, θαυμάσια
φωνή, έξοχη τεχνική ­ είχε πολύ σπανιότερα ψυχικά και πνευματικά χαρίσματα.
Μπορούσε να είναι ηφαιστειώδης στο σκηνικό πάθος του, αλλά και βαθιά
ανθρώπινος και οικείος… θυελλώδης «ποιμένας λαών», αλλά και απέριττα
πονεμένος Ρωμιός… «άρχοντας του πόνου», αλλά και μάστορας του γέλιου. Έτσι
στάθηκε μεγάλος στους μικρούς ρόλους και μέγιστος στους μεγάλους, υπόδειγμα
σκηνικού ήθους και δάσκαλος στην προσέγγιση, διείσδυση και διάπλαση
διονυσιακών ανθρώπων που Άνθρωποι είναι…