ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Η Μαρία Κάλλας στέκεται αγέρωχα στην κορυφή της πυραμίδας όχι μόνο του
ελληνικού αλλά του παγκοσμίου Μελοδράματος του 20ού αιώνα. Δίπλα της
βρίσκονται ελάχιστοι άλλοι εκλεκτοί, όπως ο Puccini, ο Caruso, και ίσως ένας ή
δυο ακόμη. Εκτός από τα καθαρά φωνητικά της επιτεύγματα, η Κάλλας υπήρξε
ιστορικά η ανανεώτρια στην οποία το Μελόδραμα οφείλει εν πολλοίς τη σημερινή
περίοπτη θέση του ανάμεσα στις Τέχνες. Η ιστορική αυτή συμβολή της στο
Μελόδραμα είναι διττή: αφενός ανανέωσε το ρεπερτόριό του και αφετέρου
αναβάθμισε το δραματικό του σκέλος.

Ως προς την πρώτη της συμβολή, η Κάλλας ανέσυρε από τη λήθη έργα αξιόλογα αλλά
ξεχασμένα ­ κυρίως γιατί έλλειπαν από καιρό οι φωνητικά και δραματικά
κατάλληλες ερμηνεύτριές τους ­ εμπλουτίζοντας έτσι το ρεπερτόριο του
ακουόμενου ανά τον κόσμο Μελοδράματος. Έργα όπως η Medea, η Anna
Bolena, η Armida ή Il Pirata, ερμηνευμένα από την Κάλλας στη
δεκαετία του 1950, άνοιξαν το δρόμο για την αποκατάσταση και την ουσιαστική
αναβίωση των έργων ενός Bellini, ενός Donizetti ή ενός Rossini, έργων τα οποία
­ εκτός από την παραποιημένη Norma, την εξίσου κακοποιημένη
Lucia και τον αφάνταστα ρουτινιασμένο Barbiere ­ είχαν εντελώς παραμεληθεί.

Το δεύτερο ­ και ακόμα πιο θεμελιώδες ­ σκέλος της συμβολής της Κάλλας στην
ιστορία του Μελοδράματος έγκειται στη δραματικότερη προσέγγισή του,
στην ανάδειξη δηλαδή και αποκατάσταση της σημασίας του δράματος έναντι του
μέλους. Η Κάλλας ερμήνευσε πειστικότερα τους εκάστοτε ρόλους της χάρη στην
ιδιοφυή της δραματική προσέγγιση στο καθαρά μουσικοφωνητικό μέρος τους.
Προχωρώντας, δηλαδή, πέρα από τη γνήσια αλλά εν πολλοίς κενή φωνητική επίδειξη
που βασίζεται σε επιφανειακούς λαρυγγισμούς και δεξιοτεχνικά πυροτεχνήματα,
ενσάρκωσε τους ρόλους της με πρωτόγνωρη δραματική πειστικότητα,
χρησιμοποιώντας το μέλος ­ το μουσικοφωνητικό δηλαδή σκέλος του Μελοδράματος ­
ως μέσον και όργανο για την ισόρροπη ανάδειξη του δραματικού του σκέλους. Οι
τραγουδιστές που ακολούθησαν έκτοτε ­ κι αν ακόμα δεν διαθέτουν ανάλογα
προσόντα ­ οφείλουν στην Κάλλας το υπόδειγμα μιας θεατρικότερης, και συνεπώς
πειστικότερης, ανανεώσιμης και διαρκώς δημοφιλέστερης προσέγγισης σε ένα
καλλιτεχνικό είδος που, στα μέσα περίπου του 20ού αιώνα, ουσιαστικά αργοπέθαινε.

Στιγμές ανάπαυλας. Νικόλα Ρεσίνιο, Μαρία Κάλλας, Γιάννης Τσαρούχης

Γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη (2/12/1923) από Έλληνες μετανάστες, τον Μεσσήνιο
Γιώργο Καλογερόπουλο (Κάλλας) και την Αθηναία ­ αλλά καταγόμενη από την Τζια ­
Ευαγγελία Δημητριάδη. Σχολείο πήγε μόνο στο αμερικανικό Δημοτικό, ενώ από τα
1937 έζησε, σπούδασε τραγούδι και σταδιοδρόμησε στην Αθήνα, κυρίως ως μέλος
της Λυρικής Σκηνής. Έφυγε το 1945 φτασμένη τραγουδίστρια, με πολύτιμα
καλλιτεχνικά εφόδια και θεμελιώδεις εμπειρίες (56 παραστάσεις ως
πρωταγωνίστρια σε 7 διαφορετικούς ρόλους και 20 συναυλίες και ρεσιτάλ σε 20
διαφορετικές σκηνές). Ύστερα από δύο χρόνια μάταιων προσπαθειών στην Αμερική,
το 1947 εμφανίσθηκε στην Αρένα της Βερόνας υπό τη διεύθυνση του Tullio
Serafin, ο οποίος θα αναδεικνυόταν ­ μαζί με τη δασκάλα της στην Αθήνα, Elvira
de Hidalgo ­ ως ο ένας από τους δύο μουσικούς στυλοβάτες της ζωής της. Στη
Βερόνα η Κάλλας γνώρισε (και το 1949 παντρεύτηκε) τον εύπορο βιομήχανο
Giovanni Battista Meneghini ο οποίος, ως τον χωρισμό τους το 1959, την
εστήριξε παντοιοτρόπως. Η σταδιοδρομία της συνεχίστηκε στην Ιταλία, το Μεξικό,
τη Βραζιλία και την Αργεντινή, για να «απογειωθεί» το 1951 με την
(καθυστερημένη) πρόσληψή της στη Σκάλα του Μιλάνου. Η περίοδος των διεθνών της
θριάμβων έχει περιγραφεί επανειλημμένα. Διάρκεσε ως τα 1961, και σε μειωμένο
αριθμό εμφανίσεων ως τα 1965. Τα πιθανόν εγγενή φωνητικά της προβλήματα την
ανάγκασαν τότε να αποσυρθεί, αλλά η επιθυμία να επανέλθει την έκανε να εκτεθεί
σε σειρά εμφανίσεων (1972-73) που, δυστυχώς, άφησαν μια θλιβερή ­ ακουστικά
και οπτικά ­ τελευταία εικόνα της. Η εικόνα αυτή, βέβαια, αντικατόπτριζε το
προσωπικό της δράμα, αφού η ουσιαστική απώλεια της φωνής και το τέλος του
δεσμού της με τον Αριστοτέλη Ωνάση (1959-67) της είχαν προοδευτικά μειώσει ­
ύστερα από τις «κορυφές» στις οποίες είχε πατήσει ­ την επιθυμία να
εξακολουθήσει να ζει. Απομονωμένη στο διαμέρισμά της στο Παρίσι, γεμάτη φοβίες
και ανασφάλειες, χωρίς προοπτική που θεωρούσε αντάξια του παρελθόντος της, η
Κάλλας άφησε τον εαυτό της να εθισθεί στη χρήση διαφόρων φαρμάκων, τα οποία
πιθανόν συνέβαλαν στον ξαφνικό της ­ λυτρωτικό ­ θάνατο, στις 16 Σεπτεμβρίου 1977.

Μαρία Κάλλας – Πιέρ Πάολο Παζολίνι, «Μήδεια»

Οι απόψεις της Κάλλας για το Μελόδραμα ήταν βασικά συντηρητικές. Ένα θέμα για
το οποίο και σήμερα θα εκφραζόταν αποδοκιμαστικά είναι οι απόψεις που
επικρατούν στη σκηνοθεσία τα τελευταία σαράντα, περίπου, χρόνια. Όταν άρχιζε
τη σταδιοδρομία της στην Ελλάδα και στα πρώτα της χρόνια στην Ιταλία, ο ρόλος
του σκηνοθέτη δεν είχε ακόμα υπερσκελίσει εκείνον των ερμηνευτών. Αργότερα, το
1976, όταν πια τα πράγματα είχαν αντιστραφεί, θα έλεγε με πικρία: Τη
σκηνοθεσία κάποτε δεν την έκαναν οι σκηνοθέτες, αλλά
εμείς την κάναμε μεταξύ μας και με τον μαέστρο.
Λέγαμε ο ένας στον άλλον, «καλά, εσύ μπαίνεις από
εκεί» κ.λπ. Και το αποτέλεσμα ήταν θρίαμβοι και
αριστουργήματα, γιατί οι λυρικοί καλλιτέχνες είναι αυτοί
που κάνουν το θέαμα, όχι η σκηνοθεσία! Η
σκηνοθεσία είναι σαν ένα καλό μοντάρισμα σ’ ένα ωραίο
κόσμημα, σ’ ένα ρουμπίνι. Δεν είναι, όμως, το
μοντάρισμα που μετράει, αλλά η πέτρα. Κι εμείς οι
τραγουδιστές είμαστε τα πετράδια του θεάματος!

Η Κάλλας υπήρξε πάντα άτεγκτη και στην άποψη ότι η μουσική προηγείται σε
σημασία του κειμένου. Ο σεβασμός της προς τη Μουσική και το βάθος στο οποίο
έφτανε όταν μελετούσε ένα σπαρτίτο την έκανε να ερμηνεύει και να αξιολογεί
συγκριτικά ακόμα και τα φωνητικά «ποικίλματα» του κάθε συνθέτη: Στον
ώριμο Verdi, αν πραγματικά ψάξει κανείς μέσα στη μουσική
του, θα βρει πάντα μια τρίλια, μια κλίμακα ή ένα
abellimento που θα αιτιολογείται από την έκφραση ενός
συναισθήματος, ευτυχίας, δυστυχίας, ανησυχίας ή
άγχους, θα έλεγε αργότερα. Θα ομολογούσε ωστόσο κάποτε, μιλώντας για τη
Lucia di Lammermoor, πως δεν είχε καν διαβάσει το μυθιστόρημα του Sir
Walter Scott: Δεν έχει σημασία, γιατί εκείνο που
μετράει είναι η μουσική. Η σκηνή της τρέλας είναι αποτέλεσμα
της μεγαλοφυΐας του Donizetti και όχι του
μυθιστορήματος. Τα λογοτεχνικά έργα είναι οι βατήρες
εκκινήσεως, αλλά εκείνο που προέχει είναι το τι κάνει μ’
αυτά ο συνθέτης. Δεν υπάρχει τίποτε το σκωτσέζικο
στον τρόπο που ο Donizetti ερμηνεύει τη Lucia, η οποία
έτσι γίνεται παγκόσμια.

«Μήδεια» – «Νόρμα»

Όταν, το 1965, ρωτήθηκε αν η ελληνικότητά της συνέβαλε στην υποκριτική της
δεινότητα, η Κάλλας απάντησε ότι πολλές κινήσεις που έκανε ως Ιφιγένεια ή ως
Άλκηστις τις είδε αργότερα να διδάσκονται για την ερμηνεία της Τραγωδίας:
Είμαι σίγουρη πως [η ελληνικότητά μου] συνέβαλε [στην ηθοποιία
μου]. Κάτι πρέπει να υπάρχει μέσα στο αίμα…
Ποιος μου τα δίδαξε αυτά; Κανένας, παρά μόνο το
ένστικτο! Το 1969 ο Luchino Visconti είπε ενώπιόν της: «Η Μαρία Κάλλας
είναι Ελληνίδα, έχει την τραγωδία στο αίμα της. Θα ήθελα πολύ να τη δω να
παίζει στην Επίδαυρο τραγωδία του Ευριπίδη ή του Σοφοκλή». Η Κάλλας, ωστόσο,
δεν είχε παρά ελάχιστα ενημερωθεί για την αρχαία Τραγωδία. Την τελευταία φορά
που την επισκέφθηκε ο Τσαρούχης (Παρίσι 1976), ενθουσιάστηκε με την ιδέα να
παίξει στην Επίδαυρο και τις τρεις Τρωάδες ηρωίδες του Ευριπίδη. Κι όταν ο
Τσαρούχης της μίλησε και για τον Ίωνα, εκείνη του ομολόγησε αυθόρμητα: «Τι
ωραία πράγματα που υπάρχουν, τι αριστουργήματα,
και δεν τα ξέρω…».

Η Κάλλας ήταν αρνητική στο θέμα της αποτύπωσης και της προβολής της όπερας
στον κινηματογράφο ή στην τηλεόραση. Είναι πραγματικά μεγάλη απώλεια το να μην
υπάρχει ούτε ένα ολοκληρωμένο δείγμα της μελοδραματικής της τέχνης σε φιλμ.
Κύριος υπεύθυνος γι’ αυτό ­ εκτός από τη δική της συστολή και τελειοθηρία ­
ήταν ο Visconti, που διόλου δεν πίστευε στην «κινηματογραφημένη όπερα» και το
έλεγε ανοιχτά, ακόμα και δημόσια, στην ήδη σκεπτική Κάλλας. Μήπως, ωστόσο, αν
είχαμε τη δυνατότητα να βλέπουμε όποτε το επιθυμούσαμε ­ και την ώρα του
φαγητού ακόμα ή ενώ θα μιλούσαμε στο τηλέφωνο ­ τη Violetta, τη Norma ή την
Anna Bolena της, η Μαρία Κάλλας δεν θα ήταν πια ο «θρύλος» που είναι σήμερα,
τουλάχιστον στον ίδιο βαθμό;

Το τέλος του 20ού αιώνα πυροδοτεί μερικές σκέψεις για το μέλλον του «θρύλου»
της Κάλλας, ενός φαινομένου μοναδικού και δυσεξήγητου που κερδίζει καθημερινά
έδαφος ανά τον κόσμο. Αυτόματα η σκέψη πηγαίνει στο θέμα της επίδρασης της
σύγχρονης Τεχνολογίας πάνω στο Μελόδραμα. Ειδικότερα ως προς την Κάλλας και το
«θρύλο» της δεν μοιάζει διόλου παράλογος ο συλλογισμός ότι η εξακολουθητική
διάδοση της φωνής και της Τέχνης της διά μέσου τεχνολογικά τέλειων
ηλεκτρονικών συστημάτων, θα έχει ενδεχομένως βαρύ κόστος για τη «θρυλική»
Κάλλας, μειώνοντας και ίσως απειλώντας να εξαλείψει μια μέρα τη «μυθική» της
διάσταση. Η παντελής έλλειψη ηχογραφήσεων των Malibran, Pasta, Lind και άλλων
μεγάλων του απώτερου παρελθόντος έχει σίγουρα συμβάλει στη μεγάλη τους φήμη
έναντι μιας Patti ή μιας Ponselle, έστω και αν αυτές ίσως δεν υστερούσαν
συγκριτικά. Αλλά οι δίσκοι που έσωσαν τη φωνή των τελευταίων ­ μέσα από ένα
χωνί, για να μη μιλήσει κανείς για τα σημερινά τεχνολογικά επιτεύγματα ­
περιόρισαν τη «μυθική» τους φήμη. Τη θέση της φαντασίας πήρε μια φθαρτή
πραγματικότητα, καταδικασμένη σε κρίσεις κι επικρίσεις. Ενώ τις μεγάλες
τραγουδίστριες του 19ου αιώνα όχι μόνο δεν τις έχουμε ποτέ ακούσει, αλλά και
την εικόνα τους ακόμα την οφείλουμε σε ζωγράφους ή χαράκτες, τις αντίστοιχες
πριμαντόνες των αρχών του 20ού αιώνα τις ακούμε σήμερα να τραγουδούν ­ και να
μιλούν κάποτε ­ τις βλέπουμε κάποτε σε φιλμ και σίγουρα σε φωτογραφίες στα
προγράμματα, στα περιοδικά και στις εφημερίδες της εποχής τους.

Θυελώδης ο δεσμός της με τον Αριστοτέλη Ωνάση

Η χρονικά πιο πρόσφατη παρουσία της Κάλλας ­ σε συνδυασμό με την καταδίωξη κι
εκμετάλλευσή της από τα πολλαπλάσια μέσα μαζικής ενημέρωσης ­ την τοποθετεί σε
μειονεκτικότερη ακόμα θέση. Παρά το απομυθοποιητικό αυτό μειονέκτημα, ωστόσο,
η Κάλλας είναι σήμερα πιο μυθική και πιο ζωντανή απ’ όλες τις ντίβες της
ιστορίας της όπερας. Γιατί άραγε; Να είναι διότι η ζωή της ­ και μάλιστα ο
έρωτάς της με τον Αριστοτέλη Ωνάση ­ την έκανε γνωστή σε ευρύτερες μάζες, που
πιθανόν δεν είχαν ποτέ τους ακούσει όπερα; Ή να είναι διότι σταμάτησε να
τραγουδάει πρόωρα και πέθανε θλιβερά, δημιουργώντας έτσι ένα «μυθοπλαστικό
κενό»; Αλήθεια, πόσο θρυλική θα ήταν σήμερα η Κάλλας ­ παρά την ιστορική
συμβολή και τις μαγικές της ερμηνείες ­ αν ήταν μια σεβαστή ασπρομάλλα κυρία
77 ετών, που δίδασκε, συμμετείχε περιστασιακά σε διεθνείς επιτροπές βραβείων,
έβγαζε περίπατο τα σκυλάκια της στους δρόμους του Παρισιού ή των Αθηνών, κι
έδινε και την περιστασιακή συνέντευξη στον Τύπο ή στην τηλεόραση;

Ωστόσο, και αν ακόμα ο θρύλος της Κάλλας ευνοήθηκε από τον πρόωρο χαμό της, το
ότι ο θρύλος της αντέχει στη φθορά του χρόνου οφείλεται πάνω απ’ όλα στο
γεγονός ότι η θρυλική διάσταση θεμελιώθηκε πάνω στο μεγαλείο της ερμηνεύτριας
Μαρίας Κάλλας. Όχι, δηλαδή, μόνο της μεγάλης τραγουδίστριας κι ακόμα λιγότερο
της απαράμιλλης ηθοποιού ­ που ελάχιστα διασώθηκε οπτικά ­ αλλά της
ερμηνεύτριας, που κι όταν την ακούμε και μόνο, νιώθουμε σαν να τη βλέπουμε να
ενσαρκώνει, κυριολεκτικά, τον εκάστοτε ρόλο της. Ακούγοντάς τη να τραγουδάει,
«βλέπουμε» τη Μήδεια, τη Lady Macbeth, την Amina ή την Anna Bolena, όλες τις
ηρωίδες στις οποίες μετουσιωνόταν. Πάνω από πενήντα χρόνια μετά τις ασύγκριτες
ερμηνείες της ­ στο κατώφλι του 21ου αιώνα – «βλέπουμε» πάντα τη Norma, τη
Lucia, τη Violetta ή τη Floria Tosca μετενσαρκωμένες με τη μορφή της Κάλλας.
Κι ακούγοντάς τη και μόνο, νιώθουμε την ανάσα του κοινού στην αίθουσα να
κόβεται και τα μάτια να καρφώνονται πάνω της, παρακολουθούμε τις ψυχικές
εναλλαγές και μεταπτώσεις της, όταν κλαίει, αγωνιά και πάσχει, αλλά κι όταν
είναι χαρούμενη, ενθουσιώδης κι ευτυχισμένη, όταν αγαπάει τρυφερά και
χαϊδεύει, αλλά κι όταν μισεί ασίγαστα και καταριέται.

Οικτίρουμε σήμερα το ότι η εικόνα της μεγάλης ηθοποιού Μαρίας Κάλλας ­ η οποία
«έσμιγε μέσα της το θεϊκό μεγαλείο της Sarah Bernhardt και την ανθρώπινη
σεμνότητα της Eleonora Duse», όπως είπε για την Ελένη Παπαδάκη ο Αλέξης
Σολομός ­ έχει σωθεί σε ελάχιστα μόνο και κακής ποιότητας φιλμ, σε σύγκριση
μάλιστα με τις χρυσές μετριότητες που απαθανατίζονται καθημερινά. Αυτό,
ωστόσο, τελικά συμβάλλει στη συντήρηση της μυθικής διάστασης, του «θρύλου» της
Κάλλας. Είκοσι τρία χρόνια μετά το θάνατό της ­ και τριάντα πέντε χρόνια μετά
τον ουσιαστικό φωνητικό της θάνατο ­ η ανακάλυψη μιας άγνωστης ή και κακής
ηχογράφησης ή ερασιτεχνικής κινηματογράφησης της Κάλλας εξακολουθεί να
αποτελεί γεγονός. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι είκοσι τρία χρόνια αφότου οι τρεις
showmen τενόροι θα διακόψουν τους εμπορικούς ακροβατισμούς τους και, ακόμα
σιγουρότερα, είκοσι τρία χρόνια μετά το θάνατό τους ­ δηλαδή ίσως πάνω από
πενήντα ή και εξήντα χρόνια μετά το θάνατο της Μαρίας ­ το κοινό θα
εξακολουθεί να αγοράζει τις ιστορικές ερμηνείες της Κάλλας, ενώ είναι
τουλάχιστον αμφίβολο αν θα ενδιαφέρεται για εκείνες των σημερινών αστέρων του
marketing και των mass media.

*Ο Νίκος Πετσάλης – Διομήδης είναι διδάκτορας της Ιστορίας, συγγραφέας του
βιβλίου «Η Άγνωστη Κάλλας».