ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο ανταγωνισμός των πόλεων

Τις τελευταίες δεκαετίες, με πρόσχημα την παγκοσμιοποίηση, αμφισβητείται
συστηματικά ο δημόσιος χαρακτήρας των πολιτικών, καθώς μέσω της απορρύθμισης
και της ιδιωτικοποίησης δημοσίων αγαθών και υπηρεσιών παραχωρούνται διαρκώς
νέα πεδία στην οικονομία της αγοράς.

Οι δημοσιονομικοί περιορισμοί και ο αναπροσανατολισμός των δημοσίων δαπανών
προς την κατεύθυνση στήριξης της ιδιωτικής οικονομίας, οδηγούν σε ένα
περιβάλλον έντονης αβεβαιότητας και ανταγωνισμού. Στο πλαίσιο αυτό οι πόλεις
στην Ευρώπη και διεθνώς ανταγωνίζονται μεταξύ τους για μια καλύτερη θέση στην
ιεραρχία των αστικών κέντρων, ενώ οι πολιτικοί θεσμοί (Τοπική Αυτοδιοίκηση,
Περιφερειακή Διοίκηση) καλούνται να υιοθετήσουν νέες μορφές διακυβέρνησης που
χαρακτηρίζονται από τα κριτήρια της επιχειρηματικότητας, της
εμπορευματοποίησης, της κερδοσκοπίας, του ρίσκου και της αβεβαιότητας. Η νέα
«αστική επιχειρηματικότητα» στηρίζεται στη δημιουργία επιχειρηματικών
συνεργασιών μεταξύ του δημοσίου και ιδιωτικού τομέα και στοχεύει στην
προσέλκυση νέων επενδύσεων και πόρων σε κάθε πόλη.

Αρχικά στη δεκαετία του ’70 στις Ηνωμένες Πολιτείες, αργότερα στη Βρετανία και
σε πολλές πόλεις των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναπτύσσονται νέες μορφές
συνεργασίας ανάμεσα στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, που δημιουργούν δίκτυα ή
συμμαχίες τοπικής εξουσίας. Οι «αναπτυξιακές συμμαχίες» παίρνουν διαφορετικές
μορφές ανάλογα με τον συσχετισμό των πολιτικών και οικονομικών δυνάμεων της
κάθε πόλης. Βασικοί φορείς που εμπλέκονται είναι: η Τοπική Αυτοδιοίκηση, τα
πολιτικά κόμματα, οικονομικά συμφέροντα (π.χ. κατασκευαστικές και αναπτυξιακές
εταιρείες, τράπεζες, επενδυτές, ιδιοκτήτες γης κ.ά.), μη κυβερνητικές
οργανώσεις, Πανεπιστήμια, Ερευνητικά Κέντρα. Όλοι αυτοί οι φορείς αποτελούν
τις βασικές συνιστώσες που ευνοούν (ή και ενίοτε αντιτίθενται) στη δημιουργία
δικτύων και αναπτυξιακών συμμαχιών. Βέβαια, σε αντίθεση με τις πόλεις στις
ΗΠΑ, όπου ο ιδιωτικός τομέας έχει καθοριστικό ρόλο στην αστική διακυβέρνηση
(πόλεις ως «αναπτυξιακές μηχανές» με μεγάλη εξάρτηση από την ιδιωτική
χρηματοδότηση), στις ευρωπαϊκές πόλεις βασικό ρόλο εξακολουθούν να έχουν η
Τοπική Αυτοδιοίκηση και ο δημόσιος τομέας τόσο στις διαδικασίες λήψης των
αποφάσεων όσο στην εξάρτηση από δημόσιους πόρους (ΟΤΑ, κράτος, ευρωπαϊκά
προγράμματα). Ωστόσο, αυτό δεν αναιρεί τις βασικές τάσεις της
επιχειρηματικότητας, της εμπορευματοποίησης και του ρίσκου, που είναι κοινές
και στις πόλεις της Ευρώπης.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα έχουμε στη Γλασκώβη, στο Λίβερπουλ, στο Μιλάνο και
στη Μασσαλία, που θεωρούνται «αρχέτυπα επιχειρηματικών πόλεων», στον βαθμό που
πρώτες υιοθέτησαν τέτοιες στρατηγικές για να αντιμετωπίσουν την κρίση
αποβιομηχάνισης μετά τα μέσα της δεκαετίας του ’70. Αντίστοιχες
επιχειρηματικές στρατηγικές με στόχο την προσέλκυση νέων επενδύσεων
(υπηρεσίες, τράπεζες, κ.ά.) έχουμε στο Μπρίστολ, στο Μονπελιέ, στο Αμβούργο,
στο Άμστερνταμ, στο Μπιλμπάο (δεκαετίες ’80 και ’90). Τέλος, στην ίδια
επιχειρηματική λογική συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού εντάσσεται ένα φάσμα
δραστηριοτήτων που αναφέρεται σε εξειδικευμένα έργα, όπως είναι η διοργάνωση
πολιτιστικών εκδηλώσεων (π.χ. Γλασκώβη), διεθνών αθλητικών εκδηλώσεων (π.χ.
Ολυμπιακοί Αγώνες, Βαρκελώνη), τεχνολογικών πάρκων (π.χ. Σόφια – Αντίπολης
κ.ά.). Τελευταία και στη χώρα μας, σε σχέση με τα μεγάλα έργα τεχνικής
υποδομής (π.χ. Διεθνής Αερολιμένας, Αττική Οδός, Αττικό Μετρό κ.ά.), καθώς και
με τα έργα των Ολυμπιακών Αγώνων (π.χ. συμβάσεις παραχωρησιούχων κ.ά.),
τίθεται αντίστοιχα το ζήτημα των συνεργασιών ανάμεσα στον δημόσιο και ιδιωτικό
τομέα, καθώς και των όρων «επιχειρηματικότητας» όχι μόνο σε σχέση με την
κατασκευή, αλλά και με τη μεσο-μακροπρόθεσμη λειτουργία των έργων. Υπήρξαν
όμως επιτυχείς αυτές οι επιχειρηματικές πολιτικές στις πόλεις;
Αντιμετωπίστηκαν τα προβλήματα της αποβιομηχάνισης, της ανεργίας, του
κοινωνικού αποκλεισμού, της νέας φτώχειας στις μητροπόλεις, εκεί που ασκήθηκαν
τέτοιες πολιτικές; Ποια είναι τελικά τα οφέλη της πόλης που υιοθετεί τέτοιες
επιχειρηματικές στρατηγικές και πώς αυτά κατανέμονται στους πολίτες;

Η διεθνής και ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι, ναι μεν η «αστική
επιχειρηματικότητα» μπορεί να ενεργοποιήσει τοπικούς πόρους σε καινοτόμες
αναπτυξιακές δραστηριότητες, όμως στον βαθμό που συνδέεται με τη μεταφορά
πόρων από τη σφαίρα της αναδιανομής προς την παροχή κινήτρων στις επενδύσεις,
οδηγεί τελικά σε όξυνση των κοινωνικών και γεωγραφικών ανισοτήτων μέσα στις
πόλεις αλλά και ανάμεσα στα αστικά κέντρα. Είναι ένα σημαντικό ζήτημα που
αξίζει να ανοίξει ένας διάλογος και στη χώρα μας.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.