ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το πνεύμα του τόπου

Κάθε φορά που καλούμαστε να μελετήσουμε, να σχεδιάσουμε και να επιβλέψουμε
ένα αρχιτεκτονικό έργο, το πρόβλημα που τίθεται επιτακτικά είναι με τι τρόπο
θα αντιμετωπίσουμε την υπάρχουσα κατάσταση.

Ποιες νέες σχέσεις θα προκύψουν στο δεδομένο περιβάλλον αστικό ή φυσικό, και
ποια θα είναι η επιρροή του έργου στον τόπο που θα το υποδεχτεί. Δεν
αναφέρομαι μόνο στο κτίριο σαν οικοδόμημα, αλλά και σε μια σειρά από
αλυσιδωτές αντιδράσεις που δημιουργεί στη φύση ή στην πόλη ο νέος οργανισμός.
Η κάθε αρχιτεκτονική παρέμβαση, μικρή ή μεγάλη, εσωτερική ή εξωτερική
διαταράσσει μια παγιωμένη «τάξη», που αντικατοπτρίζει την κουλτούρα της
εποχής, καθώς και τις σχέσεις του έργου με τον «τόπο», με όλες τις ερμηνείες
της πολυσήμαντης αυτής λέξης.

Ο Nathan Silver υποστηρίζει ότι η δημιουργική πράξη της αρχιτεκτονικής, δεν
προϋποθέτει απαραιτήτως κτίρια, γι’ αυτό, ένας οργωμένος αγρός π.χ., που έχει
άμεση σχέση με τον τόπο και τον τρόπο της καλλιέργειας, είναι ένα σχήμα που
απλώνεται στη γη και έχει γίνει σύστημα ­ αυτή είναι, κατά την άποψη του, μια
αρχιτεκτονική χωρίς κτίρια.

Η καταγωγή της γραφής σχετίζεται με το όργωμα της γης, τη γραμμική κίνηση του
αρότρου και τη χάραξη αυλακών πάνω στη γη. Ο J. Denida συνδέοντας τη
βουστροφοειδή γραφή (από αριστερά προς τα δεξιά, και στη συνέχεια από δεξιά
προς τα αριστερά) με την οικονομία κινήσεων του καλλιεργητή, ανάγει ταυτόχρονα
την καταγωγή της οδού στα ίχνη του αρότρου, στην κίνηση και τη διάσχιση της γης.

Ο δρόμος λοιπόν, «που σχετίζεται με το υνί, και το αυλάκι της
γεωργίας, ανοίγει τη φύση και τον πολιτισμό…».

Αλλά η οδός, η κατεύθυνση, είναι η ουσία και η προϋπόθεση της μόνιμης
εγκατάστασης. Η Εστία, η θεά της κατοικίας, του σπιτικού, η θεά της
μονιμότητας έχει άμεση σχέση με την κίνηση. Ο J.Ρ. Vernant αναλύει την κοινή
καταγωγή της λέξης εστία, με τις λέξεις: ουσία (νόημα σταθερό και αναλλοίωτο)
και ωσία (ώθηση ­ κίνηση). Σ’ αυτή τη διπλή και αντιφατική ερμηνεία της λέξης
που αναφέρεται στη θεά του σπιτικού, θα αναγνωρίσουμε τη σχέση που ενώνει και
χωρίζει ταυτόχρονα σε ένα αδιαίρετο ζευγάρι την Εστία που συγκεντρώνει γύρω
από ένα κέντρο και τον Ερμή που της προσδίδει μια ατέρμονη κίνηση.

Ο συγκερασμός της κίνησης και της στάσης, του μέσα και του έξω, είναι εκείνο
το δύσκολο έργο που αναλαμβάνουν όσοι οικοδομούν νέες πραγματικότητες, στις
διάφορες περιοχές της σκέψης και της πράξης. Το προνόμιο αλλά και η παγίδα της
αρχιτεκτονικής είναι ότι «οικο-δομεί» κυριολεκτικά…

Το πνεύμα του τόπου, που κάθε υπεύθυνη αρχιτεκτονική οφείλει να διερευνήσει,
απαιτεί όλο και βαθύτερη αναγνώριση της πραγματικότητας, γιατί όπως γράφει ο
Christian Norberg Schulz στο βιβλίο του Genius loci: «To πνεύμα του
τόπου, είναι αυτή η συγκεκριμένη πραγματικότητα που ο άνθρωπος
αντιμετωπίζει στην καθημερινή ζωή…».

Αν αναζητήσουμε τους δεσμούς της αρχιτεκτονικής με τον τόπο, πέρα από το
κτισμένο περιβάλλον, πέρα από την καθαρά οπτική της διάσταση, τότε ίσως
οδηγηθούμε σε μια «μέσα βλέψη», όπως έγραψε ο Δ. Πικιώνης, που θα πλουτίσει
την αρχιτεκτονική μας όραση. Η δυσκολία της αρχιτεκτονικής σήμερα, είναι ότι
οι δρόμοι ανοίγονται σε άπειρες κατευθύνσεις, και το πνεύμα του τόπου
διαχέεται. Περισσότερο από ποτέ άλλοτε, ο λόγος της αρχιτεκτονικής κρίνεται
από τις επιλογές, και τις αναλογίες. Ο «τόπος», ολοένα μετα-τοπίζεται και
διευρύνεται, γι’ αυτό και ο «λόγος», με το νόημα της αναλογίας και της
κλίμακας είναι το κλειδί που πρέπει εύστοχα να χρησιμοποιηθεί.

Το έγραψε προφητικά ο Le Corbusier, απευθυνόμενος στους φοιτητές της
αρχιτεκτονικής: «Μένει εμείς να δούμε καθαρά σήμερα, να
ξαναβρούμε, μέσα στη βοή των γεγονότων που ξεπερνούν τον
ανθρώπινο έλεγχο, την κλίμακα, τη μόνη κατάλληλη να
σταματήσει το άμετρο, άρα τη δυστυχία».

Στο τέλος του αιώνα, διαπιστώνουμε καθημερινά μια αναταραχή, ένα είδος
επιδημίας που απλώνεται στη φύση και στην πόλη, σ’ ολόκληρο τον πλανήτη. Από
τη μια, μεγαλεπήβολα προγράμματα και μεγάλοι αριθμοί, με τους κινδύνους που
συνεπάγεται ο εκτός πραγματικότητας γιγαντισμός, κι από την άλλη, δειλία,
αδράνεια, αφόρητα σχολαστική προσήλωση στο παρελθόν, σε μια παράδοση
αποστεωμένη και παγιωμένη, σε ένα συντηρητικό τοπικισμό που οδηγεί στη
μορφοκρατία. Δύο όψεις που αντιμετωπίζουν με την ίδια ευκολία, το βαθύ νόημα
του τόπου και οδηγούν σε αδιέξοδα…

Αυτή η καθιερωμένη νοοτροπία βάλλει ευθέως το πνεύμα του τόπου και καλλιεργεί
την αδιαφορία.

Πριν από κάθε εγχείρημα, και ιδιαίτερα όταν οικοδομούμε, εκείνο που έχει
σημασία είναι η ποιότητα της πρόθεσης.

Το πνεύμα του τόπου είμαστε εμείς…

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.