Χάσμα, 10 χρόνια μετά την πτώση του Τείχους

Το Ράιχσταγκ, ανακαινισμένο από τον σερ Νόρμαν Φόστερ, στην καρδιά της πρωτεύουσας της Πρωσίας της Γερμανικής Αυτοκρατορίας, συμβολίζει τις τεράστιες αλλαγές στην εικόνα της Γερμανίας σήμερα

Οι πληροφορίες ήταν συγκεχυμένες. Το ίδιο και οι εντολές που είχαν λάβει οι
φρουροί. Μέσα σε μερικές ώρες χιλιάδες Ανατολικογερμανοί συνωστίζονταν
ενθουσιασμένοι για να διασχίσουν τα σύνορα, το σύνορο, που από το 1961 χώριζε
επιβλητικά τη χώρα τους στα δύο. Να τους άφηναν να περάσουν; Ελάχιστοι στο
εσωτερικό είχαν αντιληφθεί τη συνέχεια. Η ανακοίνωση όμως που ακολούθησε την
ταραχώδη συνεδρίαση του Πολίτμπιρο ήταν σαφής: «Θα υπήρχε χαλάρωση των συνόρων
στο Βερολίνο». Και τα διαβατήρια άρχισαν να σφραγίζονται. Τα δυτικά μέσα
ενημέρωσης διέκοψαν τις σαπουνόπερες για να καταγράψουν την τελευταία σελίδα
μιας υπόθεσης ψυχροπολεμικής. Το Τείχος του Βερολίνου κατέρρεε. Το πιο απτό
σύμβολο του Ψυχρού Πολέμου είχε τελειώσει. Στο αβέβαιο φως της επόμενης
ημέρας, κανείς δεν ήταν σίγουρος γι’ αυτό που είχε συμβεί. Περισσότερο απ’
όλους οι έως χθες φρουροί του. Πόσο καιρό θα έμενε ανοιχτό; Τι θα γινόταν
μέχρι τότε; Ήταν όμως αργά. Οι σαμπάνιες είχαν ανοίξει. Το ρολόι δεν θα γύριζε
πίσω… και με τη μέθοδο του ντόμινο, ο κόσμος άλλαζε πρόσωπο, απορρίπτοντας
το ένα μετά το άλλο τα κομμουνιστικά καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης.

Όταν το Ανατολικό Βερολίνο σειόταν από διαδηλώσεις, ο Χόνεκερ κοίταζε τον
Γκορμπατσόφ, ευελπιστώντας να διατάξει την έξοδο των χιλιάδων Ρώσων στρατιωτών
από τα περίχωρα… Ο Γκόρμπι όμως κοιτούσε αλλού. Ο λόγος του, στις εκδηλώσεις
για την 40η επέτειο από τη γέννηση της Ανατολικής Γερμανίας, δεν ήταν ασφαλώς
ό,τι περίμενε ο σκληροπυρηνικός Ανατολικογερμανός ηγέτης που έως τότε κόμπαζε
ότι το Τείχος τελεί υπό την ευθύνη του: «Αυτός που καθυστερεί, θα τιμωρηθεί
από την Ιστορία». Και οι διαδηλωτές άλλαξαν το σύνθημα από «εμείς είμαστε ο
λαός» σε «είμαστε ένας λαός». Στις επερχόμενες εκλογές του 1990, η ενότητα
ήταν το μόνο που κυριαρχούσε. Ο Χέλμουτ Κολ, νικητής, είχε πει ότι η ενοποίηση
δεν θα κόστιζε.

Μία δεκαετία μετά την πτώση του Τείχους, οι κορυφαίες εκείνες στιγμές που
έβλεπε κανείς αγνώστους από τις δύο πλευρές, της Δύσης και της Ανατολής, να
επιδίδονται σε θερμούς εναγκαλισμούς φαίνεται πως έχουν κλειδωθεί στο
παρελθόν. Η συγκίνηση στις συζητήσεις φέρνει τώρα αντιμέτωπες την «αλαζονεία
των Δυτικών» με την «άγνοια των Ανατολικών». Αυτός ο διχασμός είναι ακόμη πιο
έντονος στο Βερολίνο, μια πόλη 3,4 εκατομμυρίων, που λίγο ως πολύ μάχονται
ακόμη για να ξεπεράσουν τα 40 χρόνια του ψυχροπολεμικού διαχωρισμού.

Φθόνος, κακοπιστία, απογοήτευση και περιφρόνηση είναι μερικά από τα αισθήματα
που βγαίνουν στην επιφάνεια όταν Ανατολικογερμανοί και Δυτικογερμανοί
αναφέρονται οι μεν στους δε. Στη Δύση οι Ανατολικοί ­ Ossies ­ θεωρούνται
συχνά κάτι σαν «Γερμανοί δεύτερης κατηγορίας» που πάσχουν από μεγαλομανία λόγω
συνδρόμου κατωτερότητας, που κινούνται και λειτουργούν με αργό ρυθμό. Είναι οι
οπισθοδρομικοί και ελάχιστα μορφωμένοι που απέτυχαν να αποτινάξουν το
ναζιστικό παρελθόν, με τον τρόπο που τα κατάφεραν οι Δυτικογερμανοί, και έτσι
προσέδωσαν στην ενωμένη Γερμανία το κακό όνομα, με τα ξεσπάσματα, κατά
περιόδους, της ακροδεξιάς βίας.

Στα μάτια των Ανατολικογερμανών όμως, οι Δυτικοί ­ Wessies ­ είναι οι ψυχροί,
οι αλαζόνες, εκείνοι που «τα ξέρουν όλα», οι κυριευμένοι από το χρήμα. Είναι
αυτοί που προσχεδίασαν την καταστροφή της οικονομίας των Ανατολικογερμανών
εφαρμόζοντας το καπιταλιστικό τρικ: εξαφάνιση του ανταγωνισμού με την αγορά
εταιρειών για να τις κλείσουν.

Υπάρχει η νοσταλγία…

Ελάχιστοι Ανατολικογερμανοί μετακινήθηκαν δυτικά. Και ακόμη πιο λίγοι, οι
Δυτικογερμανοί που μετεγκαταστάθηκαν… Μία από αυτούς, η Γκαρμπιέλα
Μέντλινγκ, περιηγήθηκε αρκετά έως ότου βρει σπίτι στη Φρανκφούρτη του Όντερ.
Διέσχιζε δρόμους με ονόματα όπως Σαλβαντόρ Αλιέντε και Καρλ Μαρξ, άκουγε,
παρατηρούσε και ο ενθουσιασμός της γύρω από αυτά που έβλεπε μεγάλωνε. Αν και
φυσικοθεραπεύτρια, αποφάσισε να γράψει, πώς αλλιώς θα τα έβγαζε πέρα σε μια
ανατολικογερμανική πόλη με ποσοστό ανεργίας 18,6%. Για να γίνει τελικά η πιο
μισητή «Wessi». Η Μερσεντές του άνδρα της χαρακώθηκε. Ο γιος της στο σχολείο
δεχόταν προσβολές. Τα απειλητικά τηλεφωνήματα δεν σταμάτησαν ποτέ. Το βιβλίο
της «New Land» (Νέα Γη) περιγράφει τις δυσκολίες μιας Δυτικογερμανίδας που
προσπαθεί να προσαρμοστεί στην πρώην κομμουνιστική Ανατολή, στιγματίζοντας τα
προβλήματα «ενότητας» των Γερμανών. Παρά την ενοποίηση των οικονομιών, όπως
επισημαίνει η κ. Μέντλινγκ, το χάσμα στις ψυχές των ανθρώπων παρέμεινε και
διευρύνθηκε, φέρνοντας νοσταλγία ­ «ostalgie» ­ για την παλαιά Ανατολική
Γερμανία μεταξύ των πολιτών. Η μνήμη, όπως συμβαίνει συνήθως, είναι
επιλεκτική. Αυτό που συγκρατεί είναι ότι υπήρχε δουλειά για όλους, υπήρχε μια
αίσθηση αλληλεγγύης, κοινότητας, μια αίσθηση «υπάρχουν και άλλοι πέρα από
μένα». «Από την αρχή ήμουν “η ξένη” και στην Ανατολή δεν τους ανέχονται, είναι
απίστευτο», εξομολογείται η Μέντλινγκ.