ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Για έναν κύκλο νεώτερων ανθρώπων που πρωτογνώρισαν στα χρόνια 1960 και έζησαν
από κοντά τον κριτικό και ιστορικό της νεοελληνικής λογοτεχνίας Κ. Θ. Δημαρά,
δεν ήταν εύκολο τότε να αποτιμήσουν με την πρώτη ματιά τη σημαντική του
συμβολή στην προώθηση της γνώσης των νεοελληνικών πραγμάτων. Χρειάστηκε,
πράγματι, μια αποστασιοποίηση από το πρόσωπο, μια ιστορική θεώρηση της
διαδρομής του, ακόμα ακόμα μια συγκριτική παρατήρηση με τα πράγματα της
παλαιότερης και της σύγχρονης πνευματικής ζωής για να γίνουν πιο ανάγλυφα
συνειδητά τα στοιχεία που συνέθεσαν την προσωπικότητά του, να ανιχνευθούν οι
δρόμοι τους οποίους άνοιξε με την ερευνητική του ιδιοφυΐα, να κατανοηθεί το
όλο έργο του· έργο πνευματικό, έργο πρακτικό, με τόση ευρύτητα που χρειάστηκε,
και ίσως χρειάζεται ακόμα, μια πολυπρόσωπη προσέγγιση για να φωτισθεί στην
κάθε του λεπτομέρεια.

Γεννημένος στην Αθήνα το 1904 σ’ ένα περιβάλλον λόγιο, περιτριγυρισμένος από
τις οικογενειακές του βιβλιοθήκες, ο Κωνσταντίνος Θ. Δημαράς από πολύ μικρός
θα ξεχωρίσει για τη δίψα της ανάγνωσης, της γνώσης. Ένα χαρακτηριστικό που θα
τον ακολουθήσει σε όλη του τη ζωή, καθώς πιστεύει ότι οι «παράλληλες»
αναγνώσεις είναι εκείνες που μπολιάζουν τον νου, που γεννούν τη διαφορετική
οπτική, τα διαφορετικά ερωτήματα.

Για να γνωρίσει κανείς έναν άνθρωπο που άφησε βαθιά τη σφραγίδα του στα
ελληνικά πνευματικά πράγματα του 20ού αι. είναι πρώτα πρώτα ανάγκη να
παρακολουθήσει την εξελικτική διαμόρφωσή του από τα νεανικά του χρόνια. Μία
έννοια, η «μετατόπιση», με τα ποικίλα συνώνυμά της, «μετατροπή», «μεταβολή»,
«μεταπήδηση», «μεταλλαγή», επανέρχεται τακτικά στον λόγο του Δημαρά και
μπορεί, ας πούμε συμβολικά, να αποτελέσει το νήμα που διατρέχει την πνευματική
του πορεία. Και τούτο γιατί η καμπύλη των ιδεολογικών ενδιαφερόντων και των
απασχολήσεών του θα περάσει σταδιακά από τη ροπή προς την ποίηση, τη
φιλοσοφία, τον στατικό ιδανισμό των νεανικών του χρόνων ­ «η τροπή προς τον
χριστιανισμό δεν αποτελεί… στροφή προς την παράδοση, αλλά αναζήτηση ενός
άλλου τρόπου φυγής από αυτήν» θα γράψει για εκείνα τα χρόνια αναφερόμενος στον
Γ. Θεοτοκά ­ στη λογοκρατία, στον επιστημονισμό και στην έννοια της
μεταβαλλόμενης ιστορικής ροής, της διαχρονίας· τέλος, από την αισθητική και
την κριτική της λογοτεχνίας, στην ιστορία της λογοτεχνίας, στην ιστοριογραφία,
στην ιστορία των ιδεών, την ιστορία των συνειδήσεων. Όμως, το αμάλγαμα αυτό,
παρ’ όλες τις διαδοχικές αποστασιοποιήσεις, είναι που θα δώσει τελικά στον
λόγιο τα χαρακτηριστικά που τον διέκριναν στα κατοπινά χρόνια: οξύτατο κριτικό
πνεύμα, διεισδυτικότητα, συνδυαστική ικανότητα, πνεύμα αδέσμευτης θεώρησης ­
οι θέσεις του συχνά αντιμετωπίστηκαν ως αιρετικές, ώσπου να αφομοιωθούν και να
καταστούν κοινοί τόποι.

Ταυτόχρονα, αλλάζουν και τα εργαλεία δουλειάς του· δεν είναι μόνο τα λυρικά
κείμενα που καλούνται να εξυπηρετήσουν την καλύτερη γνωριμία με την ανθρώπινη
ψυχή. Άλλου είδους ιστορικό υλικό, το απομνημόνευμα, το ημερολόγιο, η
επιστολογραφία, έρχεται να εμπλουτίσει τις πηγές του, ενώ παράλληλα δημιουργεί
νέες με τα λεξικολογικά του ενδιαφέροντα και την εφαρμογή των στατιστικών
προσεγγίσεων στα κείμενα. Με επιμονή, πρώτος αυτός, επεξεργάζεται, χωρίς τις
ευκολίες της σημερινής τεχνολογίας, τα ποσοτικά δεδομένα που συμβάλλουν στην
«καλή συναγωγή των γνωστών και την ορθή συσχέτισή τους». Αφετέρου, η μέριμνα
για τη συστηματική παραγωγή χρήσιμων εργαλείων (βιβλιογραφίες, ευρετήρια,
ποικίλες καταλογογραφήσεις εντύπων και εγγράφων) που στοχεύουν στην «εθνική
απογραφή» και μέσω αυτής στην «εθνική αυτογνωσία» αποτέλεσαν διαρκή μέριμνα
του Δημαρά.

Οι νεανικές μετατοπίσεις του Δημαρά θα μπορούσαμε να πούμε ότι συνδυάζονται
εύκολα με τις προσωπικότητες που επέδρασαν στη διαμόρφωσή του. Ο ίδιος έχει
επανειλημμένα μιλήσει για τα άτομα αυτά στα τελευταία χρόνια της πορείας του,
όταν η σταθερά ­ υπερβολική θα λέγαμε ­ διακριτική θέση του για το «μισητό
εγώ», σύμφωνα με τον Πασκάλ, φαίνεται να υποχωρεί. Ίσως το όλο κλίμα του αιώνα
που λήγει, όταν πια κυκλοφορούν βιβλία του τύπου «Essais d’ego-histoire» με
αυτοπαρουσιάσεις λογίων, συντελεί στο ξεπέρασμα του κοραϊκού «λάθρα βιώσας».

Μα στην περίπτωση του Δημαρά μπορεί να μην ήταν και τόσο απαραίτητες οι
«εξομολογήσεις» των συνεντεύξεων. Μία περιδιάβαση στην εργογραφία και στις
επιφυλλίδες του φωτίζει ανάγλυφα τις μεταλλαγές για τις οποίες έγινε ήδη λόγος
και τις διαδοχικές του προσεγγίσεις στα θέματα που τον απασχόλησαν· θέματα στα
οποία έδωσε συχνά νέες διαστάσεις με την πρωτοποριακή και ριζοτόμο μεθοδολογία
που υιοθέτησε. Ο Δημαράς καταλέγεται στη λεγόμενη «φιλολογική γενιά του ’30»,
όπως χαρακτηρίστηκαν οι ερευνητές των νεοελληνικών πραγμάτων που εξέφρασαν
τότε τις ανησυχίες του ταραγμένου εθνικού βίου και διατύπωσαν τους νέους
προβληματισμούς, τις ελπίδες για ανακατατάξεις αξιών.

***

Ο Κ. Θ. Δημαράς (δεξιά, σε σκίτσο στη νεαρή του ηλικία) ήταν πάντα σε δράση. Στο πρόσωπό του, δημιουργική σκέψη και πραγμάτωση, ιδέα και εφαρμογή, συνέπιπταν

Στα πρώτα χρόνια ο Δημαράς κινείται στον χώρο της αρχαίας ελληνικής
φιλοσοφίας, της ψυχολογίας και της αισθητικής· η συμπληρωματική θητεία του
στις φυσικές επιστήμες τον εισάγει και στον επιστημονισμό. Είκοσι δύο μόλις
ετών δημοσιεύει την πρώτη του μελέτη με τίτλο «Δοκίμιον περί της Φυσικής
Θεολογίας των Σοφιστών του 5ου π. Χ. αιώνος» (1926). Ακολουθούν και άλλες
μελέτες φιλοσοφικού περιεχομένου («Παρμενίδης», 1927) και χριστιανικού
προβληματισμού σε περιοδικά με τα οποία συνεργάζεται: «Ελληνικά Γράμματα»,
«Πειθαρχία», «Ιδέα», «Νέα Εστία» από το 1932. Τακτική εβδομαδιαία συνεργασία
του εγκαινιάζεται από το 1936 με το «Ελεύθερον Βήμα». Θα διαρκέσει πενήντα
ολόκληρα χρόνια.

Ωστόσο, από κάποια στιγμή και πέρα αρχίζει η πορεία των παράλληλων
ενδιαφερόντων. Οι δύο ιδεολογικοί δρόμοι επικαλύπτονται, ώσπου σταδιακά να
επικρατήσει ο δεύτερος. Το 1933, στη «Νέα Εστία», κοντά σε άρθρο με τίτλο
«Κριτική, ποίηση και ψυχανάλυση» εμφανίζεται, με το «Μνημόσυνο του Κοραή» για
την επέτειο του θανάτου του οργανωμένη από τον Κ. Άμαντο, η πρώτη στροφή προς
τις κοραϊκές σπουδές. Όμως ακόμα τα ίχνη του ευσεβισμού είναι φανερά: το άρθρο
για τον Κοραή έχει χροιά αποδοκιμαστική, επιτιμητική. Θα χρειασθεί να φθάσουμε
στα 1948 ­ άλλη επέτειο, για τη γέννηση του Κοραή ­ για να βρούμε τις πρώτες
ουσιαστικές ενδείξεις θετικού ενδιαφέροντος του Δημαρά για τον Χιώτη σοφό. Η
φιλέρευνη διάθεσή του ήδη θέτει τα πρώτα σπέρματα για μια συγκεντρωτική έκδοση
της κοραϊκής αλληλογραφίας παίρνοντας έτσι τη σκυτάλη από τον ανανεωτή των
κοραϊκών σπουδών Χιώτη βυζαντινολόγο Άμαντο. Η έκδοση της Αλληλογραφίας (6
τόμοι, 1964-1984) θα επιτευχθεί με την ευθύνη του Δημαρά και έναν μικρό κύκλο
συνεργατών και μαθητών του.

Από την ενασχόλησή του με την ποίηση απέρρευσαν σταδιακά ώριμες και συνθετικού
κριτικού στοχασμού εργασίες γύρω από τη θεωρία της λογοτεχνίας. Ανάμεσά τους
ξεχωρίζουν το μελέτημα «Επτά κεφάλαια για την ποίηση» (1935) που πήρε την
επεξεργασμένη ολοκληρωμένη του μορφή το 1943, αποτελώντας σταθμό στη
διαμόρφωση της ελληνικής λογοτεχνικής κριτικής, με τίτλο «Δοκίμιο για την
Ποίηση», και η μονογραφία «Κωστής Παλαμάς. Η πορεία του προς την τέχνη» (1947,
β’ έκδ. 1962).

΄Ηδη όμως με το τελευταίο αυτό σύγγραμμα οι κριτικοί του έργου του
συνειδητοποιούν ότι ο Δημαράς έχει αλλάξει πορεία· ανησυχούν ότι χάνουν τον
ευαίσθητο λογοτεχνικό κριτικό, που ακολουθεί πια τον δρόμο της έρευνας, της
επιστημοσύνης. Σ’ αυτό το νέο πλαίσιο εντάσσονται οι επόμενες εργασίες του: με
αφετηρία την προσωπικότητα και το έργο του Κοραή, αλλά με διαφορετική πλέον
οπτική, προσεγγίζονται οι σύγχρονοί του λόγιοι και η όλη κίνηση της εποχής,
εποχή την οποία μελέτησε συστηματικά και πρωτοανέδειξε ως ουσιαστικό κεφάλαιο
της ιστορίας της νεοελληνικής παιδείας. Αναφέρομαι στον «Νεοελληνικό
Διαφωτισμό» ­ τον όρο Διαφωτισμός πρωτοχρησιμοποιεί στα 1945 ­, ένα φαινόμενο,
όπως έδειξε ο Δημαράς, το οποίο ανέπτυξε μια δυναμική μεταβολών σε όλους τους
τομείς της ελληνικής κοινωνίας. Ένα φαινόμενο άμεσα συνδεδεμένο με το
ευρωπαϊκό του πλαίσιο, όπως υποστήριξε και για όλη τη νεοελληνική πολιτισμική
ιστορία. Δεν πίστευε πάντοτε, άλλωστε, ότι δεν υπάρχει άλλη φιλολογία από τη συγκριτική;

Ο ελληνικός ρομαντισμός θα αποτελέσει εξίσου αντικείμενο των ερευνών του· ο
Κάλβος, ο Σολωμός, αλλά και άλλα πρόσωπα που σφράγισαν αργότερα την πνευματική
ιστορία του τόπου θα ευτυχήσουν να φωτισθούν από το διερευνητικό βλέμμα του
Δημαρά (Παπαρρηγόπουλος, Καβάφης).

***

Ωστόσο ας επανέλθουμε στα 1948. Πρωτοδημοσιεύεται τότε, ύστερα από πολυετή
προετοιμασία, η «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας». Έργο ζωής, όπως συχνά
χαρακτηρίσθηκε, «ένας επιβλητικός ισολογισμός των πνευματικών μας παραδόσεων
και μαζί ένα νομοθέτημα των νεοελληνικών γραμμάτων» (Γ. Θεοτοκάς), «ένα νέο
όργανο ιστορικής συνείδησης» (Γ. Σαββίδης), η «Ιστορία» αυτή με την αρχική της
πάντα δομή, αλλά με τη συνεχή μέριμνα του συντάκτη της να την εμπλουτίζει με
τα νέα πορίσματα της έρευνας, να την ξαλαφρώνει από τυχόν λάθη ή ανεπάρκειες ­
διορθώσεις οφειλόμενες σε στοργικές υποδείξεις ή πικρές επικρίσεις! ­ και να
επιφέρει ορισμένες αναθεωρήσεις, νέες τοποθετήσεις απέναντι σε ορισμένα
θέματα, γλωσσικές φροντίδες, απόρροια μιας διαφορετικής προοπτικής μέσα στον
χρόνο, απέκτησε ευρύτατη αποδοχή. Το αποδεικνύουν οι πολλαπλές της
επανεκδόσεις (8 ως σήμερα), οι μεταφράσεις της (ρουμανικά, βουλγαρικά,
γαλλικά, αγγλικά) και ιδίως το γεγονός ότι μετά το 1948 «οι παράλληλες
συνθέσεις που δημοσιεύτηκαν… έχουν ισχύ στον βαθμό που ακολουθούν το σχήμα
Δημαρά» (Γ. Σαββίδης).

Πράγματι, αν τα ερωτήματα που έθεσε και η μεθοδολογία ­ ο ίδιος προτιμά τον
όρο μεθόδευση ­ που ακολούθησε βοήθησαν τον συγγραφέα να επιτύχει τον
αντικειμενικό του στόχο, να γνωρίσει δηλαδή από κοντά τον Νέο Ελληνισμό μέσα
από τα γραπτά κείμενα, από τις πρώτες ρίζες του (τις προ-νεοελληνικές) βαθιά
μέσα στο Βυζάντιο, ως τη συρρίκνωσή του στα 1922, όταν πια σβήνει εκ των
πραγμάτων η Μεγάλη Ιδέα, το σχήμα της Γραμματολογίας είναι εκείνο που
ανταποκρίθηκε με επιτυχία στην κατανόηση του ζητουμένου. Για τον Δημαρά δεν
υπάρχουν απόλυτες ιστορικές τομές μέσα στη διαχρονία· η περιοδολόγηση, ανάγκη
του ανθρώπινου νου, απορρέει από τις ποσοστώσεις και την πύκνωση των
στοιχείων, τις αιχμές σε δεδομένες στιγμές, αυτές που αναδεικνύουν, θα λέγαμε
από μόνες τους, τις όποιες τομές. Αλλά η ιστορία δεν τον ενδιαφέρει απλώς ως
αλληλουχία γεγονότων, «αλλά ως έλεγχος της οργανικής συνοχής των γεγονότων, η
οποία προκαλεί συσχέτιση με περιστατικά, άλλοτε παλαιότερα και άλλοτε
μεταγενέστερα». Έτσι, με αυτήν την οπτική διαρθρώθηκαν τα εννέα μέρη και τα
είκοσι εννέα κεφάλαια που αποτέλεσαν το κύριο σώμα της Γραμματολογίας.

Πρωτοποριακή συνθετική σύλληψη, καμωμένη σε μεγάλο μέρος από πρώτο χέρι,
αναγνωρίζει μεγάλες οφειλές σε προγενέστερα έργα. Ωστόσο, πέρα από ένα βασικό
έργο υποδομής της ιστορίας των γραμμάτων στην ευρύτερή της έννοια, την ιστορία
της παιδείας, αποτέλεσε και παραμένει ένα σημαντικό δημιούργημα που το
διατρέχει μια εσωτερική γραμμή: η ανάδειξη της συνοχής του ελληνικού πνεύματος
μέσα στον χρόνο, η παρακολούθηση της ζωντανής γλώσσας και της διαμόρφωσής της
ως καταλλήλου εκφραστικού οργάνου παιδείας. Με τα ποικίλα ερεθίσματα που
προκάλεσε το σύγγραμμα αυτό, την κριτική του δύναμη σε ανατοποθετήσεις, με
ερωτήματα, όπως τα έθεσε ο συγγραφέας του, συντέλεσε αποφασιστικά στην
ενίσχυση και στην καλλιέργεια των νεοελληνικών μελετών. Επί πενήντα χρόνια
τώρα η «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» του Δημαρά κατέχει επίλεκτη θέση
στον χώρο της νεοελληνικής φιλολογίας.

Δεν θα πρέπει να κλείσει η παρουσίαση αυτή χωρίς να αναφερθεί και η άλλη όψη
της προσφοράς του Δημαρά. Γιατί στο πρόσωπό του δημιουργική σκέψη και
πραγμάτωση, ιδέα και εφαρμογή συμπίπτουν. Τα κείμενά του, όσα αδιάκοπα
σηματοδοτούν την αμφίδρομη αυτή σχέση, προδίνουν ταυτόχρονα την έντονη
ανησυχία, την αδημονία για την εθνική πορεία. «Καιρός τού ποιείν»
τιτλοφορείται μια επιφυλλίδα του (31 Δεκ. 1940), όπου παροτρύνει τον
πνευματικό κόσμο να φανεί άξιος των μεγάλων έργων που συντελούνται στο
πολεμικό μέτωπο. Το 1942 σε σειρά από Επιφυλλίδες υποβάλλει σε γενικές γραμμές
ένα πρόγραμμα, μεγαλεπήβολο και προδρομικό, για να μελετηθεί η νέα ελληνική
φιλολογία, να οργανωθούν οι νεοελληνικές έρευνες για την περίοδο κυρίως της
Τουρκοκρατίας. Εδώ βρίσκονται τα σπέρματα της «εθνικής απογραφής».

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο Δημαράς δραστηριοποιείται στον δημόσιο τομέα,
όπου του δίνεται η ευκαιρία να προαγάγει τα θέματα της έρευνας: το 1951 στο
Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών, του οποίου χρημάτισε πρώτος γενικός διευθυντής,
και στο Εθνικό (τότε Βασιλικό) Ίδρυμα Ερευνών (1958) με τα ανθρωπιστικά του
Κέντρα, ως πρώτος διευθύνων σύμβουλος. Στα ίδια περίπου χρόνια (1961)
πρωτοστατεί με τον Δημήτριο Γκίνη στην ίδρυση του Ομίλου Μελέτης του Ελληνικού
Διαφωτισμού που αποτέλεσε μέλος αργότερα της Διεθνούς Ομοσπονδίας Μελέτης του
Διαφωτισμού, σε μια προσπάθειοα ένταξης του ελληνικού φαινομένου στο διεθνές
του πλαίσιο. Αργότερα, τα πολιτικά πράγματα της χώρας θα τον οδηγήσουν να
αποδεχθεί τη θέση του καθηγητή της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο
της Σορβόννης και του διευθυντή στο εκεί Νεοελληνικό Ινστιτούτο.

Παρ’ όλο που αποσύρθηκε από την ενεργό υπηρεσία το 1978, η παρουσία του Δημαρά
παρέμεινε ζωντανή στα ελληνικά γράμματα ως το τέλος της ζωής του, το 1993, με
τη δημοσίευση σημαντικών έργων που συνόψιζουν εν πολλοίς τη μακροχρόνια
ενασχόλησή του με τη γλώσσα και το νεοελληνικό λεξιλόγιο και την ιστοριογραφία
(«Λεξικογραφία και Ιδεολογία», πρόλογος στη «Συναγωγή νέων λέξεων» του Στέφ.
Κουμανούδη, 1980· «Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος», 1986).

* Η Λουκία Δρούλια είναι ομότιμη διευθύντρια Ερευνών του Κέντρου
Νεοελληνικών Ερευνών/ΕΙΕ.