ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
11 λεπτά  |
Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»
Ο αιώνας που φεύγει είναι ο αιώνας των μεγάλων επιτευγμάτων σε όλες τις
επιστήμες. Υποθέσεις και θεωρητικές συλλήψεις, που είδαν το φως σε
προηγούμενους αιώνες, γνώρισαν την επαλήθευσή τους μετά το 1900 και ειδικότερα
μετά τις δύο παγκόσμιες συρράξεις που δοκίμασαν την αντοχή των ανθρώπων στην
καταστροφή και στην έκπτωση του ανθρωπισμού. Η ιατρική, κατ’ εξοχήν επιστήμη
στενά δεμένη με την ίδια τη ζωή του ανθρώπινου όντος, πραγματοποίησε τεράστιες
προόδους στη διάγνωση των ασθενειών και στη θεραπευτική αντιμετώπισή τους. Οι
αρχιερείς αυτής της προόδου είναι πολλοί και στον κόσμο και στην πατρίδα μας.
Από τους ξεχωριστούς, που πρέπει να τονιστεί ο ρόλος τους στο τέλος αυτών των
συγκλονιστικών σε επιτεύγματα δεκαετιών, είναι ο μεγάλος γιατρός και
θεμελιωτής της νεοελληνικής παιδιατρικής, Κωνσταντίνος Χωρέμης.
Κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει πως ο νέος παιδίατρος, που είχε προσληφθεί
στο Δημοτικό Βρεφοκομείο της Αθήνας το καλοκαίρι του 1926, θα οδηγούσε την
ελληνική παιδιατρική στο ύψος που την βρίσκει το τέλος του αιώνα. Βέβαια, όσοι
γνώριζαν τις μέχρι τότε επιδόσεις του στήριζαν σ’ αυτόν πολλές προσδοκίες. Από
το Κλημέντι της Κορινθίας, που γεννήθηκε το 1898, θα βρεθεί ανάμεσα σ’ αυτούς
που θα στοιχιθούν στη σπουδή της ιατρικής το 1915. Σπουδάζει, ύστερα από τη
βράβευσή του και τις επιδόσεις του, με υποτροφία του κληροδοτήματος Αντωνίου
Παπαδάκη όλα τα χρόνια της φοίτησής του στο Πανεπιστήμιο. Θα αριστεύσει στις
εξετάσεις του πτυχίου το 1921. Ως έκτακτος βοηθός της Παιδιατρικής Κλινικής
του Πανεπιστημίου της πρωτεύουσας, όταν ήταν ακόμη τελειόφοιτος, θα στραφεί
οριστικά στην ιατρική των παιδιών, που η τελειοποίησή του σ’ αυτήν θα είναι η
επιδίωξή του όταν αποφασίζει να μετεκπαιδευθεί έξω από την Ελλάδα.
 |
Εκεί, στα χρόνια του Μεσοπολέμου το Βερολίνο είναι φημισμένο για την
Παιδιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου του. Ο πολύς Α. Czerny, που την
διευθύνει, της έχει προσδώσει κύρος αλλά και φήμη κέντρου έρευνας των νόσων
του παιδιού. Ο χώρος ήταν, νομίζει κανείς, προορισμένος για τον Χωρέμη, που η
έρευνα ήταν σ’ όλη του τη ζωή στενά δεμένη με τη δράση του. Σε αυτό το Κέντρο
θα παραμείνει από τις αρχές του 1923 μέχρι τον Ιούλιο του 1926, όταν
επιστρέφει για να ασκήσει παιδιατρική στην Ελλάδα.
Η σύγχρονη θητεία του στο Χημικό Τμήμα του Παθολογικού Ινστιτούτου του
βερολινέζικου Πανεπιστημίου, κοντά στον καθηγητή Rona, θα τον εξοπλίσει με
γνώσεις και εργαστηριακή πείρα στα αντικείμενα της βιολογικής χημείας.
Συγχρόνως, θα του επιτρέψει στο ίδιο διάστημα να εκπονήσει τη διδακτορική του
διατριβή με θέμα «Ινσουλίνη και γλυκόλυσις εν τω αίματι», που θα λάβει τη
διάκριση «άριστα» όταν υποβληθεί αυτά τα χρόνια στην Ιατρική Σχολή του
Πανεπιστημίου Αθηνών.
Σε όλο το διάστημα της θητείας του στο εξωτερικό φρόντισε να ευρύνει τις
γνώσεις του σε όλους τους τομείς της ιατρικής. Είναι χαρακτηριστική η
παρακολούθηση του κύκλου των μαθημάτων του καθηγητή Kramer στη Νευρολογική
Κλινική της Charite του Βερολίνου, όπου εκτός από πλήθος γνώσεων νευρολογίας
και ψυχιατρικής των παιδιών αποκόμισε και ειδικές γνώσεις θεραπευτικής
παιδαγωγικής, που τόσο ταίριαζε στη με βαθύ φιλοσοφικό υπόστρωμα προσωπικότητά του.
Εκεί στις αίθουσες με τα άρρωστα παιδιά τού υποσιτιζόμενου πληθυσμού του
μεταπολεμικού Βερολίνου θα στρέψει την προσοχή του ιδιαίτερα στην παιδική
φυματίωση και τις διάφορες κλινικές εκδηλώσεις της. Καρπός αυτής της
ιδιαίτερης προσοχής είναι το σύγγραμμά του για την «Φυματίωσιν των παίδων»,
που προλογίσθηκε με ιδιαίτερα κολακευτικούς χαρακτηρισμούς από τον καθηγητή
Czerny. Διαβάζοντάς την μπορεί κανείς να μαντέψει σ’ αυτήν τον γνώστη της
νόσου, που αργότερα θα αποκτήσει παγκόσμια φήμη ως ένας από τους
αποτελεσματικότερους πολέμιούς της.
Δίπλα σ’ αυτή την ιδιαίτερη έρευνα γι’ αυτήν την αρρώστια, που σκότωνε
χιλιάδες παιδιά κάθε χρόνο, ο Χωρέμης θα μελετήσει με ξεχωριστό ενδιαφέρον την
παθογένεια και παθολογία των διαταραχών της θρέψης στα βρέφη· ακόμη τον ρόλο
της ινσουλίνης που έκανε τη θριαμβευτική της είσοδο στην παθολογία και τη
θεραπευτική αυτά τα χρόνια.
 |
|
Στην Πανεπιστημιακή Παιδιατρική Κλινική του Νοσ. Παίδων, το 1952. Η |
Με αυτόν τον επιστημονικό εξοπλισμό ο ξενοσπουδασμένος παιδίατρος θα αρχίσει
την παιδιατρική του δραστηριότητα στον ελληνικό χώρο το 1926. Θα εργασθεί
μεθοδικά και οι επιδόσεις του θα έχουν ως αποτέλεσμα τρία χρόνια αργότερα να
οριστεί διευθυντής ιατρός του Δημοτικού Βρεφοκομείου. Η μεθοδική εφαρμογή των
γνώσεων που έφερε από το μεγάλο κέντρο της μετεκπαίδευσής του, αλλά και η
ενημέρωσή του από τον διεθνή ιατρικό Τύπο και οι επαφές του με ξένους
συναδέλφους του, του επέτρεψαν να δώσει τα θεαματικά αποτελέσματα της
βελτίωσης του επιπέδου παθολογίας των βρεφών. Η θνησιμότητά τους, που το πρώτο
τρίμηνο του 1932 ήταν 15,5%, σε ένα χρόνο (το 1933) και το ίδιο τρίμηνο έπεσε
στο 6,9%. Δικαιολογημένα η Ιατρική Σχολή τον έχει εκλέξει από το 1928 υφηγητή
της. Το 1935 διορίζεται με κυβερνητική απόφαση καθηγητής της Παιδιατρικής στο
Πανεπιστήμιο, στη θέση του καθηγητή Γεωργίου Ν. Μακκά που απομακρύνθηκε για να
επανέλθει αργότερα. Ο διορισμός του Χωρέμη ως καθηγητή της Παιδιατρικής, αν
και ανορθόδοξος, ήταν από τις ευτυχέστερες στιγμές στον κατάλογο των
παρεμβάσεων της Πολιτείας στις λειτουργίες των Πανεπιστημίων. Την παιδιατρική
μέχρι τότε, όπως σημειώνει σε άρθρο του ο Χρήστος Κασίμος, «την απασχολούσαν
το σκοτεινό ακόμη θέμα της διατροφής, οι πεπτικές διαταραχές και η δυστροφία,
καθώς και τα λοιμώδη νοσήματα και οι εμβολιασμοί. Η γαστρεντερίτιδα ήταν το
υπ’ αριθμόν ένα πρόβλημα για τον παιδίατρο». Η παρουσία του Κωνσταντίνου
Χωρέμη στη θέση του καθηγητή ανοίγει νέους δρόμους σ’ αυτήν την ιατρική
ειδικότητα, έτσι που να θεωρείται ότι ανταποκρίνεται στα πράγματα ο
χαρακτηρισμός που του αποδίδει ο Κασίμος ως ιδρυτή της νεώτερης παιδιατρικής
στην Ελλάδα. Ο Χωρέμης είναι γνώστης των τελευταίων κατακτήσεων της
ειδικότητας σε διάφορους τομείς της και ειδικότερα στα προβλήματα της παιδικής
διατροφής και των γαστρεντερικών διαταραχών, που τα προωθεί στο επίκεντρο του
ενδιαφέροντος των παιδιάτρων. Θα διαμορφωθεί έτσι μια «Σχολή Χωρέμη», που θα
επανατοποθετήσει, ακόμη πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα παιδιατρικά
προβλήματα, για να προωθήσει λύσεις σε πλήθος από αυτά στα χρόνια που
ακολουθούν. Μετά τον πόλεμο, με τη βοήθεια των δραστικών φαρμάκων που έχουν
ενσωματωθεί εν τω μεταξύ στο θεραπευτικό οπλοστάσιο των παιδιάτρων, κάτω από
την καθοδήγηση του ικανού δασκάλου σειρά από νέους γιατρούς θα φέρουν την
ελληνική παιδιατρική στο επίπεδο της προηγμένης παγκόσμιας παιδιατρικής.
 |
|
Στην Ακρόπολη με τον καθηγητή Fanconi |
Η επιστημονική δράση του Κωνσταντίνου Χωρέμη και τα δημοσιεύματά του σε ξένα
ιατρικά περιοδικά με διεθνές κύρος τον είχαν καταστήσει γνωστό στους
παιδιατρικούς κύκλους του εξωτερικού πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έτσι,
όταν το 1946 δημοσιεύεται η μελέτη του «Η σημερινή κατάστασις της υγείας του
παιδιού», προκαλείται έντονο το διεθνές ενδιαφέρον για τις υποστηριζόμενες
απόψεις και ειδικά των αρμοδίων της Οργάνωσης Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) του
Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών. Αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα, όταν τον επόμενο
χρόνο (1947) θα συνέλθει στην Ουάσιγκτον η Διεθνής Διάσκεψη για τον καθορισμό
του προγράμματος επείγουσας περίθαλψης των υποσιτισμένων παιδιών της πολεμικής
περιόδου αλλά και υποσιτιζομένων ακόμη, ο Χωρέμης θα κληθεί με ειδική
πρόσκληση να λάβει μέρος σ’ αυτήν. Αυτή του η παρουσία και η ανάλογη στο Ε’
Διεθνές Παιδιατρικό Συνέδριο στη Νέα Υόρκη, τον ίδιο χρόνο, όπου ανακοινώθηκαν
τα πορίσματα του ιδίου και των συνεργατών του από την έρευνα της επίπτωσης των
πολεμικών γεγονότων στον πληθυσμό της παιδικής ηλικίας, είχαν ως αποτέλεσμα να
δοθεί από το Διεθνές Ταμείο Βοηθείας του Παιδιού κατά προτεραιότητα σημαντική
βοήθεια στα παιδιά της Ελλάδας.
Η ενασχόλησή του, από τα χρόνια ακόμη της μετεκπαίδευσής του, με την παιδική
φυματίωση και ειδικά με την τραγική επιπλοκή της, τη φυματιώδη μηνιγγίτιδα,
τον έφεραν στο διεθνές προσκήνιο, όταν η στρεπτομυκίνη θα εισβάλλει στη
θεραπευτική, ανατρέποντας τις μέχρι τότε αντιφυματικές πρακτικές. Θα κληθεί να
πάρει μέρος στην Πρώτη Διεθνή Διάσκεψη για τη στρεπτομυκίνη στη Νέα Υόρκη το
1948, αφού θεωρείται πως είναι ένας από τους διεθνώς ειδικούς στη φυματίωση
και ξεχωριστά στη φυματιώδη μηνιγγίτιδα. Για το ίδιο αντικείμενο θα προσκληθεί
και στη δεύτερη ανάλογη Διάσκεψη στο Παρίσι, το 1950, όπου και παρουσίασε
πειστικά τα αποτελέσματα της θεραπευτικής τακτικής του, που συνεπαγόταν
ελάχιστες βλάβες σε σύγκριση με άλλα σχετικά θεραπευτικά συστήματα.
 |
|
Μάρτιος 1950. Στο Νοσοκοκομείο Παίδων με τους συνεργάτες του |
Διεθνές ενδιαφέρον προκλήθηκε από την παρατήρησή του για παρουσία του
βακτηριδίου της φυματίωσης στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό στη φυματιώδη μηνιγγίτιδα,
άποψη που έγινε δεκτή με έντονο σκεπτικισμό όταν πρωτοδιατυπώθηκε το 1950 και
δημοσιεύθηκε τελικά, ύστερα από την άρνηση του περιοδικού «Lancet» να τη
δημοσιεύσει, στο «Acta Helvetica Paediatrica». Οι αναζητήσεις και από άλλους
ξένους ερευνητές του μικροβίου και ο εντοπισμός του επιβεβαίωσαν τις απόψεις
τού Χωρέμη, έτσι που να καθιερωθεί πλέον ως κορυφαίος ειδικός διεθνώς σε ό,τι
αφορά τη φυματιώδη μηνιγγίτιδα.
Οι αρρώστιες που είχαν σχέση με το αίμα ήταν ένας άλλος επίσης χώρος όπου ο
Χωρέμης διέπρεψε. Η διερεύνηση της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας ως νόσου του
αίματος με σημαντική παρουσία σε διάφορα σημεία της χώρας μας και η μελέτη της
στον παιδικό πληθυσμό προσγράφεται στο ενεργητικό του. Αλλά και η μεσογειακή
αναιμία και άλλες μορφές αναιμιών μελετήθηκαν σε βάθος στους θαλάμους και τα
εργαστήρια της Πανεπιστημιακής Παιδιατρικής Κλινικής, της οποίας είχε τη
διεύθυνση. Οι έρευνές του και οι παρατηρήσεις του στα θέματα αυτά γνώρισαν
επίσης διεθνή αποδοχή.
Η όλη του επιστημονική δράση και το διεθνές κύρος του άνοιξαν γι’ αυτόν τις
πύλες της Ακαδημίας Αθηνών. Κατά τη δεξίωσή του στην Ακαδημία, τις 7 Μαρτίου
του 1959 (η εκλογή του ως ακαδημαϊκού είχε γίνει ενάμιση περίπου χρόνο
ενωρίτερα, στις 14 Νοεμβρίου 1957), τον προσφώνησε ο συνάδελφός του καθηγητής
της Φαρμακολογίας στο Πανεπιστήμιο Γεώργιος Ιωακείμογλου. Είναι τραγική
σύμπτωση ότι στον ίδιο έμελλε να νεκρολογήσει τον Χωρέμη στη συνεδρία της 29ης
Νοεμβρίου 1966.
Από τις αναμνήσεις συνεργατών του, από όσα καταγράψαμε στη μνήμη μας γι’ αυτόν
όσοι ευτυχήσαμε να τον έχουμε δάσκαλο, από τους δικούς του λόγους που έχουν
περισωθεί, αλλά και από όσα είπαν γι’ αυτόν οι συνάδελφοί του στην Ακαδημία,
μπορεί να συγκροτηθεί και η εικόνα του ανθρώπου Κωνσταντίνου Χωρέμη. Νέος
ακόμη χαρακτηριζόταν από εργατικότητα και επιμονή στην κατάκτηση όσο το
δυνατόν περισσότερων γνώσεων σε όλους τους τομείς του επιστητού. Είναι βέβαιο
ότι ήταν κάτοχος ευρύτερης παιδείας από εκείνη που είχε σχέση με την ιατρική.
Συντηρητικός στις πολιτικές του πεποιθήσεις ήταν οπαδός ριζοσπαστικών απόψεων
στους τομείς που διακονούσε, τους σχετικούς με την ιατρική και την κοινωνική
πρόνοια. Οι τεχνολογικές κατακτήσεις στον τομέα της διαγνωστικής και οι
καινούργιες θεραπευτικές γνώριζαν στο πρόσωπό του τον θερμό υποστηρικτή. Ο
ρόλος του στο Δημοτικό Βρεφοκομείο Αθηνών παλαιότερα και στο Πατριωτικό
Ίδρυμα Προστασίας του Παιδιού μεταπολεμικά ήταν ουσιαστικά ανατρεπτικός
για βελτίωση παγιωμένων καταστάσεων. Ευαίσθητος στη σχέση του με το άρρωστο
παιδί, δεν το είδε ποτέ ως αντικείμενο επιστημονικής έρευνας ή πειραματισμού.
Ο συγγραφέας αυτού εδώ του κειμένου διακρατεί από τις παραδόσεις του στο
αμφιθέατρο της Παιδιατρικής Κλινικής την αναφορά του σε σπάνια περίπτωση
εγκατάστασης και ανάπτυξης διφθεριτικού βακτηριδίου σε εγκαυματική επιφάνεια
παιδιού, που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατό του, αφού η διάγνωση έγινε όταν
ετοιμοθάνατο διακομίστηκε στην Πανεπιστημιακή Κλινική. Ο Χωρέμης δεν επαίρετο
για τη διαγνωστική του επιτυχία. Μας τόνισε τη σπανιότητα του περιστατικού,
που στατιστικά ήταν ασήμαντη, για να συμπληρώσει: «Ναι. Αλλά για τη στατιστική
τού σπιτιού του ήταν 100% και σεις, ως γιατροί, θα σταθείτε σ’ αυτό το
στατιστικό ποσοστό».
Πατριώτης στην πράξη, σε όλη του τη ζωή αφοσιωμένος στον τόπο που τον γέννησε,
θα γνωρίσει για την εθνική του στάση μαζί με τον συνάδελφό του στο
Πανεπιστήμιο Νικόλαο Λούρο γερμανοσπουδασμένοι και οι δύο τον εγκλεισμό
για την εθνική του στάση στο κολαστήριο του Χαϊδαρίου, στα χρόνια της
γερμανικής Κατοχής.
Ο λόγος, που ως πρύτανις εκφώνησε στις 29 Νοεμβρίου 1956 κατά την ορκωμοσία
των νεοεισερχόμενων στο Πανεπιστήμιο φοιτητών, που ο ίδιος επέγραψε με τον
τίτλο «Η έννοια της επιστήμης και η ηθική αυτής αξία», δείχνουν ευρύτατα
συγκροτημένη επιστημονική προσωπικότητα. Στη μεγάλη του αγάπη για την έρευνα
αναφέρθηκε και εξηγούσε σε ένα σημείο αυτού του λόγου του. «Μικρά ή μεγάλα»,
παραθέτει, «τα προϊόντα της επιστημονικής ερεύνης κατατίθενται εις το
πνευματικόν κεφάλαιον της ανθρωπότητος και αποτελούν καρπόν άμα και σπόρον
προς γονιμοποίησιν και τροφοδότησιν του πολιτισμού της. Εκ των προϊόντων αυτής
οικοδομείται και συνυφαίνεται η φυσιογνωμία μιας εποχής… Εντεύθεν και η
ειδικοτέρα ευθύνη εκάστης γενεάς». Και στην ομιλία του, στις 7 Μαρτίου 1959,
όταν γίνεται η είσοδός του στην Ακαδημία, η φιλοσοφική συγκρότηση αυτού του
γιατρού, που έταξε σκοπό του να θεραπεύει τον άρρωστο πληθυσμό της παιδικής
ηλικίας, είναι παρούσα.
Η απήχηση που είχε στον επιστημονικό περίγυρο, όπου εκινείτο ο Χωρέμης,
γίνεται φανερή στα λόγια της εισήγησης του προέδρου της Ακαδημίας Κωνσταντίνου
Τσάτσου στο επιστημονικό μνημόσυνό του στις 29 Νοεμβρίου 1966. Παρατίθεται εδώ
ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα, το οποίο κλείνει αυτή την αδρή εικόνα που δόθηκε
για έναν μεγάλο της ελληνικής ιατρικής του 20ού αιώνα.
«Με πάθος υπεστήριζεν την επιστημονικήν ιατρικήν έρευναν και ό,τι ηδύνατο να
την προαγάγη. Με πάθος αντέστη εις ό,τι ηδύνατο να την παρεμποδίση. Διό και αι
εις τον τομέα της ερεύνης κυρίως επιδόσεις του ετίμησαν, ιδία εν τη αλλοδαπή,
και αυτόν και την πατρίδα εις πείσμα ποικίλων εμποδίων και δυσχερειών».
* Ο Γεράσιμος Πεντόγαλος είναι δρ Ιατρικής και ιστορικός. Δίδαξε ως
αναπληρωτής καθηγητής το μάθημα Ιστορία της Ιατρικής στο Ιατρικό Τμήμα του
Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Google news
