ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής γεννήθηκε στην κωμόπολη Πρώτη, κοντά στις Σέρρες,
στις 8 Μαρτίου 1907. Ο πατέρας του, Γεώργιος, δημοδιδάσκαλος και καλλιεργητής,
είχε διωχθεί για την εθνική δράση του τόσο από τις τουρκικές, όσο και,
μεταγενέστερα, από τις βουλγαρικές αρχές κατοχής. Έζησε ως μαθητής, διαδοχικά,
στην Πρώτη, τη Νέα Ζίχνη, τις Σέρρες και, τελικά στην Αθήνα, όπου, μετά την
αποπεράτωση των γυμνασιακών του σπουδών, εγγράφηκε στη Νομική Σχολή του
Πανεπιστημίου, από το οποίο και αποφοίτησε το 1929. Εργάστηκε ως δικηγόρος
στην ιδιαίτερη πατρίδα του, μέχρις ότου εκλέχθηκε, για πρώτη φορά, βουλευτής,
το 1935.

Οι πρώτες μνήμες και οι νεανικές εμπειρίες του Κωνσταντίνου Καραμανλή
συνέχονται με σκληρούς εθνικούς αγώνες και έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις.
Από αυτή την πηγή θα αντλήσει διδάγματα προσδιοριστικά για τις επιλογές ενός
μακρού πολιτικού βίου: η λειτουργία του κράτους προϋποθέτει σταθερότητα και
συνέχεια· η υπέρβαση των ορίων της δημοκρατικής νομιμότητας δεν είναι
επιτρεπτή στο όνομα οποιασδήποτε σκοπιμότητας· η συμπεριφορά των πολιτικών
ανδρών πρέπει να προσδιορίζεται από πνεύμα ανοχής και αίσθηση ορθού λόγου. Οι
νέες δοκιμασίες που θα σφραγίσουν τη ζωή του έθνους μετά την είσοδό του στην
πολιτική, θα ενισχύσουν περισσότερο τη σταθερή κλίση του προς τον κατευνασμό
των πολιτικών παθών και την επιτέλεση έργου δημιουργικού.

Η διέλευση από τα κυβερνητικά έδρανα, από το 1946 έως το 1955, επιβεβαίωσε τις
ιδιαίτερες αυτές ευαισθησίες και ανέδειξε το ιδιόμορφο πολιτικό ύφος και ήθος
του Καραμανλή. Ως υπουργός ­ για σύντομο διάστημα ­ Εργασίας, Μεταφορών και,
στη συνέχεια, έως το 1950, Κοινωνικής Πρόνοιας, θα επιδείξει αποφασιστικότητα,
εργατικότητα, ικανότητα σύλληψης και εφαρμογής τολμηρών σχεδιασμών και,
ταυτόχρονα, εμμονή στην πρόταξη του δημόσιου συμφέροντος. Τα γνωρίσματα αυτά
θα γίνουν περισσότερο έκδηλα όταν αναλάβει υπουργός Δημοσίων Έργων στην
κυβέρνηση Παπάγου. Στη διάρκεια μίας τριετίας, μεταξύ 1952-1955, θα επιτελέσει
έργο καθοριστικής σημασίας για την οικονομική ανάπτυξη και τον εκσυγχρονισμό
της χώρας: κατασκευή δικτύου κεντρικών οδικών αρτηριών στην ευρύτερη έκταση
της εθνικής επικράτειας· εκτέλεση μεγάλων εγγειοβελτιωτικών έργων· θεμελίωση
ισχυρών ενεργειακών μονάδων· προστασία και ανάδειξη ιστορικών μνημείων·
δημιουργία υποδομής για την τουριστική ανάπτυξη· εξασφάλιση της ύδρευσης και
εκτέλεση οδικών και εξωραϊστικών έργων στην ευρύτερη περιφέρεια της Αθήνας και
της Θεσσαλονίκης.

Η απήχηση του έργου του στο επίπεδο της κοινής γνώμης αποτέλεσε το ισχυρό
πρόκριμα για την ανάδειξη του Καραμανλή στην πρωθυπουργία, μετά τον θάνατο του
Αλέξανδρου Παπάγου. Η πρωτοβουλία του βασιλέα Παύλου να του αναθέσει τον
σχηματισμό της κυβέρνησης, στις 5 Οκτωβρίου 1955, έγινε θετικά δεκτή από την
κοινοβουλευτική ομάδα και την πλειοψηφία των οπαδών του Ελληνικού Συναγερμού.
Στην επιθυμία του, εντούτοις, να εισαγάγει νέα δυναμική στην πολιτική ζωή, ο
Καραμανλής ίδρυσε νέο κόμμα, την Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση, και προσέφυγε
πρόωρα στις κάλπες, τον Φεβρουάριο του 1956. Η επικράτηση στην πρώτη αυτή και,
στη συνέχεια, σε δύο ακόμη εκλογικές αναμετρήσεις, το 1958 και το 1961, του
επέτρεψε να διατηρήσει αδιάλειπτα την εξουσία για μία οκταετία ­ διάρκεια
χωρίς προηγούμενο στην πολιτική ιστορία της χώρας.

Η πρωταρχική φροντίδα και το μέγιστο επίτευγμα του Καραμανλή, κατά την πρώτη
πρωθυπουργική του θητεία, εντοπίζεται στον σχεδιασμό και την εφαρμογή
προγράμματος ταχύρρυθμης οικονομικής ανάπτυξης. Η σταθερή αύξηση του εθνικού
εισοδήματος, με μέσο ετήσιο ρυθμό 6,25%, η αναδιανομή και άνοδος του κατά
κεφαλήν εισοδήματος από 305 σε 565 δολάρια με πληθωριστική πίεση 2%, η ραγδαία
πρόοδος στον τομέα των επενδύσεων, η εξυγίανση του τραπεζικού συστήματος και η
ενθάρρυνση της χρηματοδότησης, η βελτίωση της συναλλαγματικής θέσης της χώρας
και η αποκατάσταση της ισορροπίας του ισοζυγίου των εξωτερικών πληρωμών,
συναρτημένη με την προώθηση των εξαγωγών, την ενίσχυση των εγχώριων προϊόντων,
την εξασφάλιση συναλλαγματικών εσόδων, από την ανάπτυξη της ναυτιλίας και του
τουρισμού και, τέλος, με την εισροή ξένων κεφαλαίων, συνθέτουν τις κύριες
παραμέτρους του θετικού απολογισμού στο πεδίο της οικονομίας. Παράλληλα,
απέβλεψε στην παραγωγική δραστηριοποίηση: εκτέλεση έργων υποδομής, εφαρμογή
προγράμματος εξηλεκτρισμού, κατάρτιση του πρώτου πενταετούς σχεδίου και
σύσταση του ΟΒΑ, στη βιομηχανία· δανειοδότηση, εγγειοβελτιωτικά έργα,
αναδιάρθρωση καλλιεργειών, μέτρα αναδασμού, ίδρυση γεωργικών βιομηχανιών,
βελτίωση των συνθηκών εμπορίας, στη γεωργία. Ταυτόχρονα, το πρόγραμμα δημόσιων
έργων συνεχίστηκε και επεκτάθηκε με την ολοκλήρωση της κατασκευής σύγχρονου
οδικού δικτύου, την ύδρευση και τον εξωραϊσμό των μεγάλων αστικών κέντρων, την
εκτέλεση κοινωφελών έργων στην επαρχία, τη ραγδαία ανάπτυξη του τουρισμού. Η
ανοδική πορεία της οικονομίας θα δώσει στον Καραμανλή τη δυνατότητα να
στραφεί, με την πάροδο του χρόνου, προς την ενίσχυση της παιδείας, του
πολιτισμού και, για πρώτη ουσιαστικά φορά, του αθλητισμού· και ακόμη, προς την
ευρύτερη χρηματοδότηση του κοινωνικού τομέα και τη λήψη θεσμικών μέτρων
κοινωνικού χαρακτήρα ­ κορυφαίο γεγονός η σύσταση του ΟΓΑ, το 1961.

Ύψιστο επίτευγμά του στο πεδίο της διεθνούς ζωής υπήρξε η εξασφάλιση, ύστερα από επίμονες διαπραγματεύσεις τριών ετών, της ένταξης της Ελλάδας στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες, η οποία και επέστρεψε στην πολιτική που είχε ο ίδιος εγκαινιάσει είκοσι χρόνια ενωρίτερα

Το όραμα μιας Ελλάδας απαλλαγμένης από τα σύνδρομα της δυσπραγίας και της
πενίας είχε, στη σκέψη του Καραμανλή, συναρθρωθεί με την επιθυμία της
δυναμικής ανταπόκρισης στις προκλήσεις της εποχής και στο διεθνές πεδίο. Σε
περίοδο κορύφωσης της διεθνούς έντασης, τα ερείσματα για την ικανοποίηση της
ανάγκης για την κατοχύρωση της ασφάλειας και της εδαφικής ακεραιότητας της
χώρας ήταν εύλογο να αναζητηθούν στους κόλπους πρωταρχικά της Ατλαντικής
Συμμαχίας· περιθώρια «ανοίγματος» προς τον Ανατολικό Κόσμο, με σκοπό την
άμβλυνση των διεθνών πιέσεων και τη διάνοιξη νέων προοπτικών συνεργασίας,
παρουσιάστηκαν κατά την τελευταία φάση της οκταετίας, στο πλαίσιο της
«ύφεσης». Αποτελεσματικά, ο Καραμανλής κατόρθωσε να προαγάγει τις σχέσεις με
τον Τρίτο Κόσμο, ιδιαίτερα με τις αραβικές χώρες, προτάσσοντας, οσάκις
χρειάστηκε, τα περιφερειακά συμφέροντα της Ελλάδας. Παράλληλα, αντιμετώπισε
και το εθνικό θέμα της Κύπρου, με απόληξη στην ανακήρυξή της ως κράτους
ανεξάρτητου, το 1960, ύστερα από μία πενταετία ένοπλης πάλης του κυπριακού
λαού και σκληρού, αλλά και άνισου, διπλωματικού αγώνα των ελληνικών
κυβερνήσεων. Η καίρια όμως τομή στη χάραξη της εξωτερικής πολιτικής του
εντοπίζεται στην εισδοχή στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας,
η οποία, έκτοτε στη σκέψη του, δεν αποτελούσε «απλώς οικονομικήν κοινοπραξίαν,
αλλά οντότητα με ευρυτέραν πολιτικήν αποστολήν και σημασίαν». Έπειτα από
επίπονες διαπραγματεύσεις διετούς διάρκειας, η Ελλάδα θα γίνει δεκτή στην
αρχική ομάδα των Έξι, ως πρώτο συνδεδεμένο μέλος, στις 9 Ιουλίου 1961.

Η πρώτη κυβερνητική θητεία του Καραμανλή διακόπηκε απρόβλεπτα, με την
παραίτησή του, τον Ιούνιο του 1963, ύστερα από διαφωνία με τον βασιλέα Παύλο,
η οποία, πέρα από κάθε συγκεκριμένη αφορμή, υπήρξε το αποτέλεσμα βαθύτερου
ρήγματος στις σχέσεις του με τα Ανάκτορα. Η κρίση δεν ήταν, εξάλλου,
ανεξάρτητη από το κλίμα πολιτικής έντασης, που είχε επικρατήσει υπό το βάρος
αθρόων καταγγελιών της αξιωματικής αντιπολίτευσης, για συνέργεια σε πράξεις
προς τις οποίες ήταν αποδεδειγμένα ξένος, όπως η διεξαγωγή των εκλογών του
1961 από υπηρεσιακή κυβέρνηση, επιλογής των Ανακτόρων, ή η δολοφονία Λαμπράκη.
Η αμφίρροπη έκβαση της νέας εκλογικής αναμέτρησης, τον Νοέμβριο, και η ανάθεση
της εντολής για τον σχηματισμό κυβέρνησης, με ευρύ πεδίο πρωτοβουλιών, στον
ηγέτη της αντίπαλης παράταξης, τον έπεισαν αμετάκλητα ότι οι πολιτικές
συνθήκες ήταν απρόσφορες για τη συνέχιση του έργου του. Αναχωρώντας για το
εξωτερικό, θα επισείσει τον κίνδυνο βαθμιαίας αποσύνθεσης του δημοκρατικού
πολιτεύματος και κατολίσθησης προς ανώμαλες λύσεις.

Από το Παρίσι, όπου παρέμεινε για έντεκα χρόνια, ο Καραμανλής δεν έπαυσε να
παρακολουθεί, με αγωνία, τα γεγονότα που εκτυλίσσονταν στην Ελλάδα και, μετά
την 21η Απριλίου, ανέλαβε σειρά πρωτοβουλιών για την ανατροπή των
πραξικοπηματιών και την αποκατάσταση, σε νέες βάσεις, της λειτουργίας του
δημοκρατικού πολιτεύματος. Σε χρονικές στιγμές κατάλληλα επιλεγμένες,
κατήγγειλε το «τυραννικό και νόθο» καθεστώς, επισήμανε τις επιπτώσεις από την
παράτασή του και συνέβαλε, παράλληλα, με υπεύθυνες ενέργειες, στην έγκυρη
διαφώτιση της διεθνούς κοινής γνώμης και στην εμψύχωση του ελληνικού λαού.
Σημείο αναφοράς σε κάθε σοβαρή προσπάθεια για την επαναφορά της Δημοκρατίας,
κλήθηκε από τη στρατιωτική ηγεσία και τους εκπροσώπους του πολιτικού κόσμου να
αναλάβει τα ηνία της εξουσίας, τα μεσάνυκτα της 23/24ης Ιουλίου 1974, όταν το
«άφρον» πραξικόπημα της χούντας στην Κύπρο προκάλεσε την τουρκική εισβολή και
απείλησε να σύρει την Ελλάδα, πολεμικά απαράσκευη, σε ένοπλη περιπέτεια με
απρόβλεπτες συνέπειες. Η επάνοδός του στην Αθήνα, πυρακτωμένη από το λαϊκό
πάθος για την αποκατάσταση της ελευθερίας, έχει ανεξίτηλα αποτυπωθεί στην
ιστορική μνήμη. Επικεφαλής της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, κατόρθωσε,
αποφεύγοντας τους επίφοβους κλυδωνισμούς, να αποκαταστήσει πλήρως τη
λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Η επάνοδός του στην Αθήνα, πυρακτωμένη από το λαϊκό πάθος για την αποκατάσταση της ελευθερίας, έχει ανεξίτηλα αποτυπωθεί στην ιστορική μνήμη.

Στις πρώτες ελεύθερες εκλογές, 17 Νοεμβρίου 1974, ο Καραμανλής κατήγαγε
περηφανή νίκη, 54%. Η επικράτησή του και στην επόμενη εκλογική αναμέτρηση, τον
Νοέμβριο του 1977, θα του επιτρέψει να παραμείνει αδιάλειπτα στην εξουσία για
μία εξαετία, επικεφαλής της Νέας Δημοκρατίας, νεοσύστατου σχηματισμού με
ιδεολογικό στίγμα τον ριζοσπαστικό φιλελευθερισμό. Η διενέργεια
δημοψηφίσματος, στις 8 Δεκεμβρίου 1974, τερμάτισε τη μακρά διένεξη για το
πολιτειακό με την οριστική εγκαθίδρυση της αβασίλευτης δημοκρατίας. Η εκπόνηση
και η ψήφιση νέου Συντάγματος, τον Ιούνιο του 1975, δημιούργησε τις
προϋποθέσεις για την εμβάθυνση και παγίωση της δημοκρατίας σε όλα τα επίπεδα.
Η επικράτηση ήπιου πολιτικού κλίματος, η αναβάθμιση των πολιτικών ηθών και της
κοινοβουλευτικής πρακτικής και, γενικότερα, η κατοχύρωση του δημοκρατικού
διαλόγου και των ατομικών ελευθεριών, καταγράφονται έκτοτε ως επιτεύγματά του.

Η ενίσχυση της ασφάλειας και της εδαφικής ακεραιότητας, μέσω και του
υπερτριπλασιασμού των δαπανών για την ενίσχυση των Ενόπλων Δυνάμεων, αλλά και
της εξεύρεσης διπλωματικών ερεισμάτων και, γενικότερα, η αναβάθμιση της
διεθνούς θέσης της χώρας, αποτέλεσε σταθερό άξονα στη διαμόρφωση της
εξωτερικής πολιτικής του Καραμανλή. Παρά την απόφασή του να αποχωρήσει από το
στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, όταν αποδείχθηκε ανίσχυρο να αντιδράσει στην
επέκταση της τουρκικής ζώνης κατοχής στην Κύπρο, δεν αποσπάστηκε από το
πολιτικό σκέλος, επιφυλάσσοντας τη δυνατότητα επανόδου, η οποία και
πραγματοποιήθηκε, όταν κρίθηκε ότι η αποχή επέτεινε τους κινδύνους της χώρας.
Θετική έκβαση είχε η πολιτική τής διατήρησης ισορροπίας δυνάμεων μεταξύ
Ελλάδας και Τουρκίας, μέσω της χορήγησης αμερικανικής στρατιωτικής βοήθειας σε
αναλογία 7 προς 10. Γενικότερα, σε αναζήτηση διπλωματικής στρατηγικής, ικανής
να ανταποκριθεί σφαιρικά στα συμφέροντα της χώρας, ο Καραμανλής, χωρίς να
αποκλίνει από τον κεντρικό προσανατολισμό του, προσέδωσε νέο, πολυδύναμο
περιεχόμενο στην ελληνική εξωτερική πολιτική, τόσο σε περιφερειακό όσο και σε
ευρύτερο διεθνές πλαίσιο. Το «άνοιγμα» προς τις χώρες του σοσιαλιστικού
στρατοπέδου συνδέθηκε με την προώθηση νέων μορφών διαβαλκανικής συνεργασίας,
σε διμερές και πολυμερές επίπεδο, και κορυφώθηκε με την επίσκεψή του, το 1979,
πρώτη Έλληνα πρωθυπουργού, στη Μόσχα και το Πεκίνο. Παράλληλα, ενίσχυσε και
ανανέωσε την παραδοσιακή φιλία με τον Αραβικό Κόσμο, ενόψει και της αναγωγής
της Ελλάδας σε συνδετικό κρίκο της κοινοτικής Ευρώπης με τη Μέση Ανατολή.
Ύψιστο όμως επίτευγμά του στο πεδίο της διεθνούς ζωής, υπήρξε η εξασφάλιση,
ύστερα από επίμονες διαπραγματεύσεις τριών ετών, της ένταξης της Ελλάδας στις
Ευρωπαϊκές Κοινότητες, η οποία και επέστρεψε την πολιτική που είχε ο ίδιος
εγκαινιάσει είκοσι χρόνια ενωρίτερα.

1995. Παράδοση της Προεδρίας στον Κωστή Στεφανόπουλο και οριστική αποχώρηση από το πολιτικό προσκήνιο

Παράλληλα με την κατοχύρωση της δημοκρατίας και την ενσωμάτωση στην ενωμένη
Ευρώπη, σημειώθηκαν θετικά βήματα στο πεδίο της οικονομίας και στον ευρύτερο
κοινωνικό τομέα, παρά τη διεμβολή, περί το τέλος της εξαετίας, της διεθνούς
ενεργειακής κρίσης: αναδιανομή του εισοδημάτος και αυξημένη χρηματοδότηση της
οικονομίας με απόληξη σε ικανοποιητικούς ρυθμούς αύξησης του ακαθάριστου
εθνικού προϊόντος· προγραμματισμός, εκτέλεση και θεμελίωση, σημαντικών
δημόσιων έργων· λήψη θετικών μέτρων στον χώρο της κοινωνικής πολιτικής· στην
εκπαίδευση, κατάργηση της διγλωσσίας, αναμόρφωση της Στοιχειώδους και της
Μέσης, καθώς και αναβάθμιση της Τεχνικής παιδείας· λήψη μέτρων για τη
γενικότερη βελτίωση της ποιότητας ζωής – προστασία της πολιτισμικής
παρακαταθήκης, θεσμοθέτηση της προστασίας του περιβάλλοντος, επιτέλεση
πλούσιου έργου στον αθλητικό τομέα. Η ρηξικέλευθη πρόταση για τη μόνιμη τέλεση
των Ολυμπιακών Αγώνων στην Ολυμπία αντανακλά τους ευρύτερους οραματισμούς του Καραμανλή.

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής εκλέχθηκε Πρόεδρος της Δημοκρατίας στις 5 Μαΐου
1980. Η αυστηρή προσήλωση στην τήρηση των συνταγματικών κανόνων και η συνεπής
τοποθέτηση πάνω από τις κομματικές διαμάχες, η εξασφάλιση της ομαλής διαδοχής
των κομμάτων στην εξουσία, η συμβολή στην εκτόνωση των πολιτικών παθών και η
συνεισφορά του στην εμπέδωση της εθνικής ενότητας, συνέθεσαν τις κύριες
παραμέτρους της παρουσίας του στο ύπατο αξίωμα, σε συνδυασμό και με την
ενίσχυση του διεθνούς κύρους της χώρας. Η επανεκλογή του, ως Προέδρου, για
δεύτερη πενταετία, 1990-1995, απέδωσε, και πάλι, θετικά αποτελέσματα. Με όσα
μέσα του προσέφερε το αναθεωρημένο Σύνταγμα του 1975, αλλά και η κλονισμένη
στο ενδιάμεσο διάστημα υγεία του, συνέβαλε εξακολουθητικά τόσο στην ομαλή
λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών και στην ενίσχυση της εθνικής ομοψυχίας,
όσο και στην αποτελεσματική προάσπιση των διεθνών συμφερόντων της Ελλάδας.

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής απεβίωσε στις 23 Απριλίου 1998, τρία χρόνια μετά την
οριστική έξοδό του από τον ενεργό πολιτικό βίο. Είχε ήδη συμπληρώσει έξι
δεκαετίες παρουσίας στο πολιτικό προσκήνιο, οκτώ χρόνια ως υπουργός,
δεκατέσσερα ως πρωθυπουργός και δέκα ως Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας. Η
διέλευσή του από τον δημόσιο βίο συνδέθηκε με την οικονομική ανάπτυξη, την
εμπέδωση των δημοκρατικών θεσμών και την ένταξη της Ελλάδας στην Ενωμένη
Ευρώπη, μείζονες επιδιώξεις του στην ευρύτερη διάρκεια της πολιτικής του σταδιοδρομίας.

*Ο Κων/νος Σβολόπουλος είναι καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών
και Διευθυντής του Ιδρύματος «Κωνστ. Καραμανλής»