ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Ο Δημήτριος Αιγινήτης γεννήθηκε στην Αθήνα στις 10/22 Ιουλίου του 1862, πρώτος
γιος του Γεωργίου Αιγινήτη, γόνου παλιάς αθηναϊκής οικογένειας. Σχολείο, ο
Δημήτριος πήγε στο Βαρβάκειο. Στη συνέχεια, παρακολούθησε φυσική και
μαθηματικά στην Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (δεν είχε ιδρυθεί
ακόμα ανεξάρτητη Φυσικομαθηματική Σχολή), όπου αναγορεύτηκε διδάκτωρ των
μαθηματικών το 1886, δίπλωμα το οποίο αντιστοιχεί με το σημερινό πτυχίο.

Τον ίδιο χρόνο, με υποτροφία του πανεπιστημίου, πήγε για σπουδές αστρονομίας
στο Παρίσι. Εκεί παρακολούθησε μαθήματα μαθηματικών και αστρονομίας στην
Σορβόννη και την 1η Νοεμβρίου του 1887 τον βρίσκουμε ως μαθητευόμενο αστρονόμο
(eleve astronome) στο Αστεροσκοπείο του Παρισιού. Σημειώνουμε ότι, ενώ στις
βιογραφίες του αναφέρεται ότι σπούδασε και στην Ecole polytechnique, δεν
συναντήσαμε το όνομά του στα αρχεία της σχολής.

Ο Δημήτριος Αιγινήτης σε πορτρέτο που υπάρχει στο Αστεροσκοπείο Αθηνών

Στο Αστεροσκοπείο του Παρισιού, ο Αιγινήτης, μαζί με το νεαρό Χιλιανό
Ματουράνα, δούλεψε για δύο χρόνια στον Ισημερινό Κύκλο, παίρνοντας μέρος στις
τακτικές ισημερινές παρατηρήσεις (μέτρηση μεσουράνησης των άστρων για την
χαρτογράφηση του ουρανού και των αστρικών κινήσεων). Συγχρόνως, το 1888, του
ανατέθηκαν οι παρατηρήσεις μικρών πλανητών και μεταβλητών αστέρων με το
μεσημβρινό τηλεσκόπιο του δυτικού θόλου του Αστεροσκοπείου. Ο αντιναύαρχος
Μουσέζ (Mouchez), ο οποίος υπήρξε διευθυντής του Αστεροσκοπείου από το 1879 ώς
το 1891, εκτίμησε το νεαρό Έλληνα μαθητευόμενο. Στην ετήσια έκθεσή του για την
κατάσταση του Αστεροσκοπείου το 1888, γράφει ότι «ο Κύριος Αιγινήτης,
μαθητευόμενος αστρονόμος, χρησιμοποιεί με πολύ ζήλο το δυτικό μεσημβρινό
τηλεσκόπιο». Την εποχή εκείνη, η πειθαρχία στο Αστεροσκοπείο ήταν στρατιωτικού
τύπου. Οι παρατηρήσεις γίνονταν με πολύ αυστηρή περιοδικότητα και προδιαγραφές
και η ιεραρχία θύμιζε περισσότερο στρατιωτική μονάδα παρά επιστημονικό ίδρυμα.
Οι μαθητευόμενοι έμεναν σε ημιυπόγεια δωμάτια του Αστεροσκοπείου και ο
διευθυντής κατείχε το μεγάλο διαμέρισμα της νοτιοδυτικής πτέρυγας του κτιρίου.

Το 1889, στο τμήμα Memoires του περιοδικού Annales de l’ Observatoire de
Paris, ο Αιγινήτης δημοσίευσε την πρώτη του επιστημονική μελέτη, σχετικά με
την ευστάθεια του ηλιακού συστήματος. Τον ίδιο χρόνο αναφέρεται στην έκθεση
του Αστεροσκοπείου ως «αστρονόμος», σημαντικό βήμα στην ιεραρχία.

Στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού της Ελλάδας από την κυβέρνηση του Χαρίλαου
Τρικούπη, ο Αιγινήτης προσκλήθηκε το 1890 να αναλάβει τη διεύθυνση του
Αστεροσκοπείου Αθηνών, το οποίο είχε παρακμάσει μετά το θάνατο του Ιουλίου
Σμιθ (Julius Schmidt) το 1884. Το ίδρυμα, το οποίο είχε ιδρυθεί το 1842 με
χρηματοδότηση του Βαρόνου Γεωργίου Σίνα, λειτούργησε ως το θάνατο του Σμιθ
αποκλειστικά με τα χρήματα της οικογένειας Σίνα, η οποία επέλεξε (το 1858) και
πλήρωνε το Γερμανό διευθυντή του Αστεροσκοπείου. Στο γενικό κλίμα των αλλαγών,
το Αστεροσκοπείο από τη δεκαετία του 1890 θα χρηματοδοτείται από το Κράτος,
αλλάζοντας μορφή, από ένα κληροδότημα συντηρούμενο αποκλειστικά από τον δωρητή
του σε ένα ίδρυμα το οποίο βασίζεται στον κρατικό προϋπολογισμό. Για την
αλλαγή αυτή και το διορισμό του Αιγινήτη, ψηφίστηκε ειδικός νόμος στη Βουλή,
στις 19 Ιουνίου 1890. Σημειωτέον ότι και οι δύο πτέρυγες του σώματος τον
υπερψήφισαν, παρά κάποιες αντιδράσεις περί «κομματικής τοποθέτησης».

Ο Αιγινήτης δραστηριοποιήθηκε για να βρει χρηματοδοτήσεις αμέσως μετά την
κάθοδό του στην Ελλάδα. Με επιμονή, πέτυχε πίστωση 16.000 δρχ. από το
πανεπιστήμιο, ποσό που χρησιμοποιήθηκε για την επισκευή των οργάνων, τα οποία
είχαν αγοραστεί τη δεκαετία του 1850 από τον πρώτο διευθυντή, το Γεώργιο Βούρη
(το τηλεσκόπιο Ploessl, τον ισημερινό κύκλο Starke, τα ρολόγια Berthoud και
Kessel) και για την επισκευή του κτιρίου του Αστεροσκοπείου. Η πολιτική που
ακολούθησε αμέσως μετά, για να πετύχει περαιτέρω χρηματοδότηση, ήταν η ίδρυση
υπηρεσιών άμεσης κρατικής χρησιμότητας: μέχρι το 1893 είχε οργανώσει ένα
δίκτυο 17 επαρχιακών μετεωρολογικών σταθμών (98 θα ιδρυθούν στη διάρκεια τη
θητείας του) και το 1894 ίδρυσε τη σεισμολογική υπηρεσία.

Εν τω μεταξύ, ο Αιγινήτης ανέλαβε το 1892 τακτικός καθηγητής της αστρονομίας
και γεωδαισίας στη Σχολή Ευελπίδων, και το 1896 εξελέγη καθηγητής της
αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, θέση η οποία διευκόλυνε τις προσπάθειές
του για ανεύρεση χρηματοδότησης για τις ανάγκες του Αστεροσκοπείου. Η
χρεοκοπία όμως της Ελλάδας το 1893 και στη συνέχεια ο καταστροφικός πόλεμος
του 1897 απέκλειαν πλέον κάθε κρατική συνδρομή. Ήδη, όμως, από το 1896, ο
Αιγινήτης πέτυχε τη σύσταση εθνικής επιτροπής, με πρόεδρο τον Πρίγκιπα
Γεώργιο, η οποία έκανε έρανο, απευθυνόμενη στους πλούσιους ομογενείς. Μέσα σε
λίγα χρόνια, η επιτροπή συνέλεξε 250.000 δρχ. από το κληροδότημα του Δ. Δωρίδη
και τις προσφορές των Α. Συγγρού, Μ. Κοργιαλένιου, Π. Στεφάνοβικ, Ε. Ζαρίφη,
Κ. Μαυρομιχάλη, Α. Σκουζέ, Ν. Χρυσοβελώνη, κ.ά. Με το ποσό αυτό αγοράστηκαν
ένα οικόπεδο 2.765 πήχεων στον λόφο των Νυμφών ­ δίπλα στο Αστεροσκοπείο ­ ένα
μεγάλο διοπτρικό ισημερινό τηλεσκόπιο διαμέτρου 40 εκ. γαλλικής κατασκευής
(Gautier), ένα μεσημβρινό τηλεσκόπιο διαμέτρου 16 εκ. ίδιας κατασκευής και
διάφορα βοηθητικά όργανα. Επίσης κτίστηκαν και τρία βοηθητικά κτίρια, για να
καλύψουν τις συνεχώς αυξανόμενες ανάγκες του ιδρύματος. Ο Μαρίνος
Κοργιαλένιος, προσωπικός φίλος του Αιγινήτη, άφησε με τη διαθήκη του το ποσό
των 8.000 λιρών «για την αγορά και εγκατάσταση μεγάλου ισημερινού τηλεσκοπίου
το οποίο θα φέρει το όνομά του», με τον όρο να είναι εκτελεστής της δωρεάς ο
ίδιος ο Αιγινήτης. Δυστυχώς, όμως, η αγορά του τηλεσκοπίου δεν
πραγματοποιήθηκε παρά μόνο το 1970 (!) με σημαντική βοήθεια του Κράτους.

Η ομάδα του Αστεροσκοπείου του Παρισιού. Ο νεαρός Αιγινήτης, όρθιος πρώτος αριστερά. Στη μέση ο διευθυντής του Αστεροσκοπείου, ναύαρχος Μουσέζ

Συγχρόνως με τον εξοπλισμό του Αστεροσκοπείου, ο Αιγινήτης οργάνωσε το
επιστημονικό έργο του ιδρύματος ακολουθώντας, σε πολύ μικρότερη κλίμακα, τα
πρότυπα αυστηρότητας που ο ίδιος γνώρισε στη μαθητεία του στο Αστεροσκοπείο
του Παρισιού. Οι 12 τόμοι του περιοδικού Annales de l’ Observatoire National
d’ Athenes οι οποίοι εκδόθηκαν στη διάρκεια τη θητείας του, περιέχουν τις
εργασίες των διαφόρων τμημάτων του Αστεροσκοπείου. Επί κοσμητείας του
Αιγινήτη, το ακαδημαϊκό έτος 1903-1904, και με τη δική του συμβολή, εκδόθηκε
το Βασιλικό διάταγμα για την ίδρυση της Φυσικομαθηματικής Σχολής, του χωρισμού
δηλαδή της Φιλοσοφικής Σχολής σε δύο τμήματα. Η ίδρυση αυτή, έδωσε την
ευκαιρία στον Αιγινήτη να πιέσει για τη δημιουργία δεύτερης έδρας Φυσικής, που
έβρισκε αντίθετο τον τότε καθηγητή φυσικής, Τιμολέοντα Αργυρόπουλο. Ο
Αιγινήτης πέτυχε το χωρισμό, και με δική του εισήγηση ψηφίστηκε και διορίστηκε
καθηγητής ο αδελφός του και στερνοπαίδι της οικογενείας, Βασίλειος Αιγινήτης,
ο οποίος είχε μετεκπαιδευτεί στο Παρίσι. Αργότερα, ο Αιγινήτης θα βοηθήσει και
το γιο της μικρότερής του αδελφής, Ελένης, Ηλία Μαριολόπουλο, ο οποίος
εκπόνησε την διατριβή του στο Παρίσι, να διοριστεί στο Αστεροσκοπείο και να
πάρει το 1928 την έδρα μετεωρολογίας στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης.

Στις 18 Ιουλίου του 1910, ο Αιγινήτης παραιτήθηκε από τη διεύθυνση του
Αστεροσκοπείου και από τη θέση καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, σε ένδειξη
διαμαρτυρίας για την προσπάθεια «εκκαθάρισης» του πανεπιστημίου από την
κυβέρνηση Βενιζέλου, η οποία απέλυσε τους βασιλόφρονες καθηγητές. Επανήλθε
όμως ταχύτατα στο Αστεροσκοπείο, στις 17 Νοεμβρίου, και ενάμιση χρόνο
αργότερα, τον Ιανουάριο του 1912, στο πανεπιστήμιο, «τη επιμόνω αιτήσει του
πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου και κατόπιν υποσχέσεως του υπουργού της
Παιδείας, ότι ήθελε ταχέως επανορθωθή το κατά του Πανεπιστημίου, διά της
απολύσεως των καθηγητών αυτού, γενόμενον αδίκημα».

Ως διευθυντής του Αστεροσκοπείου, ο Αιγινήτης προώθησε και προετοίμασε
επιστημονικά την εισαγωγή του παγκόσμιου χρονομετρικού συστήματος και στην
Ελλάδα, με την παραδοχή των ωριαίων ατράκτων και της ώρας της ανατολικής
Ευρώπης από το πρωί της 15/28 Ιουλίου 1916. Επίσης ήταν ο ουσιαστικός
παράγοντας για την εισαγωγή του Γρηγοριανού ημερολογίου στην Ελλάδα, την 16
Φεβρουαρίου/1 Μαρτίου 1923. Στην διερευνητική (και αποτυχημένη) προσπάθεια,
στη δεκαετία του 1920, της Κοινωνίας των Εθνών να θεσπιστεί νέο ημερολόγιο, ο
Αιγινήτης διορίστηκε μέλος της μονίμου επιτροπής επί του ημερολογίου.

Ο μεσημβρινός κύκλος Συγγρού. Ένα από τα αστρονομικά όργανα που χρησιμοποιήθηκε πολύ από τον Αιγινήτη

Το 1917, ακολουθώντας την παράδοση της εμπλοκής των Ελλήνων πανεπιστημιακών
στην πολιτική, ο Αιγινήτης χρημάτισε υπουργός Εκκλησιαστικών και Δημοσίας
Εκπαιδεύσεως στην κυβέρνηση του Αλέξανδρου Ζαΐμη. Λόγω της σταδιοδρομίας του
στη Γαλλία και τις μετέπειτα συνεργασίες του, ο Αιγινήτης ετύγχανε της
εμπιστοσύνης των συμμάχων. Υπήρξε ο βασικός συνομιλητής στις διαπραγματεύσεις
με τους Γάλλους για τον τρόπο αποχώρησης από την Ελλάδα του Βασιλέα
Κωνσταντίνου το 1917. Το 1920 θα του ανατεθεί, μαζί με τον καθηγητή του
Πανεπιστημίου της Λοζάννης και πρεσβευτή της Ελλάδας στη Βέρνη Μιχαήλ Κέπετζη,
ειδική διπλωματική αποστολή στη Γαλλία για να αντικρούσει την τουρκική
προπαγάνδα. Εκεί δραστηριοποιήθηκε με επιτυχία στους κύκλους του Γάλλου
πρωθυπουργού και υπέβαλε στη γαλλική Γερουσία υπόμνημα με τίτλο «Η τουρκόφιλη
πολιτική θα ισοδυναμούσε με την κατάρρευση της γαλλικής επιρροής στην Ανατολή»
(La politique turcophile equivaudrait a l’ effondrement de l’ influence de la
France en Orient).

Ο Αιγινήτης θα ξαναγίνει υπουργός Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως
στις 6 Μαρτίου 1926, στη δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου. Λίγες μέρες μετά,
ιδρύθηκε η Ακαδημία Αθηνών (18 Μαρτίου 1926), της οποίας συνέταξε την
συντακτική απόφαση. Ο Κωνσταντίνος Ζέγγελης (1870-1957, καθηγητής της χημείας
στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και ιδρυτικό μέλος
της Ακαδημίας) στον επικήδειο που εξεφώνησε για τον Αιγινήτη, είπε
χαρακτηριστικά: «Τα μάρμαρα της Ακαδημίας Αθηνών, από της εποχής της βασιλείας
του Όθωνος θεμελιωθέντα, υπό του Σίμωνος Σίνα, επί έτη μακρά ανέμενον ματαίως
να στεγάσουν την Ακαδημίαν του… Εχρειάζετο ο Δημήτριος Αιγινήτης.
Επωφεληθείς της παντοδυναμίας της δικτατορικής κυβέρνησης, εθεώρησεν ευλόγως,
κατά την ολιγόμηνον εν αυτή υπουργίαν του, την περίστασιν, ως την μόνην
εύκαιρον προς πραγματοποίησιν του ονείρου». Ο Αιγινήτης υπήρξε ένας εκ των
βασικών παραγόντων της Ακαδημίας σε όλη την υπόλοιπη ζωή του: ιδρυτικό μέλος,
αντιπρόεδρος (1928-29), πρόεδρος (1929), γενικός γραμματέας (1934). Στη
διάρκεια της θητείας του στην κυβέρνηση Πάγκαλου, άρχισε η λειτουργία του
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (η Φιλοσοφική Σχολή), το οποίο είχε ιδρυθεί ένα
χρόνο νωρίτερα. Τέλος, ιδρύθηκε το Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου
Αθηνών και βρέθηκε στέγη για το Βυζαντινό Μουσείο, το Μέγαρο της Δούκισσας της
Πλακεντίας, στη λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας (τότε Κηφισίας). Η βιβλιογραφία του
Αιγινήτη υπήρξε πλούσια. Άρθρα (κυρίως στα γαλλικά) που τον καθιστούσαν μέλος
της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας (επί Αιγινήτη, η Ελλάδα υπήρξε από τα
πρώτα μέλη της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης), εγχειρίδια αστρονομίας και
γεωδαισίας για τη διδασκαλία στη Σχολή Ευελπίδων και στο πανεπιστήμιο,
επιστημονικά και εκλαϊκευτικά βιβλία αστρονομίας και μετεωρολογίας.

Το Αστεροσκοπείο Αθηνών όπως το παρέλαβε ο Αιγινήτης

Το τρίπτυχο επιστημονικών, εκπαιδευτικών και εκλαϊκευτικών δημοσιεύσεων υπήρξε
κοινό για τους περισσότερους Έλληνες επιστήμονες των αρχών του 20ού αιώνα.
Στις περισσότερες όμως περιπτώσεις, το κυρίως επιστημονικό έργο είχε ήδη
συντελεστεί πριν την επάνοδο στην Ελλάδα και την ανάληψη πανεπιστημιακών ή
άλλων καθηκόντων. Η ιδιαιτερότητα του Αιγινήτη, είναι ότι το βασικό
επιστημονικό του έργο συντελέστηκε και δημοσιεύτηκε ­ είτε αυτοτελώς, είτε σε
περιοδικά όπως τα Annales de L’ Observatoire d’ Athenes, Comptes Rendus de l’
Academie des Sciences de Paris, Astronomische Nachrichten (Λειψία), Annales de
Geographie (Παρίσι) ­ μετά την επάνοδό του. Στη διάρκεια της
τεσσαρακοντατετραετίας που διηύθυνε το Αστεροσκοπείο, εισήγαγε το ίδρυμα αυτό
στη διεθνή αστρονομική κοινότητα, με τις αστρομετρικές συνεργασίες, τις
αποστολές νέων αστρονόμων στο Παρίσι, τις ξενόγλωσσες δημοσιεύσεις. Στον τομέα
της μετεωρολογίας, ο Αιγινήτης, εκτός από την οργάνωση του ελληνικού
μετεωρολογικού δικτύου, ασχολήθηκε με τη μελέτη της ιστορίας του ελληνικού
κλίματος, υποστηρίζοντας τη σταθερότητά του στη διάρκεια των ιστορικών χρόνων
(εκτός από διάφορα άρθρα και ανακοινώσεις στα γαλλικά, το βασικό του έργο επί
του θέματος είναι το βιβλίο Το κλίμα της Ελλάδος, 2τ., Αθήνα, 1908).

Ο Δημήτριος Αιγινήτης παντρεύτηκε την Ανθή, το γένος Θεοφίλου Ευθυμίου από το
Συρράκο της Ηπείρου. Απόκτησε μία κόρη, την Αίγλη, η οποία παντρεύτηκε τον
Δημήτριο Τ.Ν. Μπότσαρη, στρατηγό, μετέπειτα βουλευτή και υπουργό. Πέθανε στις
13 Μαρτίου 1934.

Στην πολιτική του ζωή, στην πανεπιστημιακή και επιστημονική του καριέρα, ο
Αιγινήτης ήταν συντηρητικών αντιλήψεων. Πιθανόν όμως οι αυστηρές αντιλήψεις
του να έδρασαν θετικά στις οργανωτικές προσπάθειές του για τον εσκυγχρονισμό
του Αστεροσκοπείου και για την οργάνωση ελληνικής επιστημονικής κοινότητας
στην τεσσαρακοντατετραετία 1890-1934.

Ο Θύμιος Νικολαΐδης είναι ιστορικός του Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών στο
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών