ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Παρατηρητής ονείρων

Χωρίς λόγια: ένα από τα «ακροβατικά» σκίτσα του Αλεξάνταρ Ζόγκραφ

Ο Αλεξάνταρ Ζόγκραφ δεν μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα την
κατάσταση στη Γιουγκοσλαβία. Μπερδεμένος είναι κι αυτός: σ’ ένα κεφάλαιο τού
τελευταίου του βιβλίου με τίτλο «Χαιρετίσματα από τη Σερβία», παρουσιάζει
φιλοκαθεστωτικούς διαδηλωτές να συμπλέκονται με αντιπολιτευόμενους μία ημέρα
του περασμένου Ιουλίου. «Υπάρχουν πολλά που με ανησυχούν αυτό το καλοκαίρι,
όταν το μυαλό μου περιπλανιέται στους πιο περίεργους δρόμους», γράφει σε μια
σελίδα αυτού του βιβλίου, όπου η απόγνωση και η απαισιοδοξία έχουν κυρίαρχη
θέση. Όχι: με τα κόμικς του Σέρβου σκιτσογράφου δεν είναι εύκολο να γελάσεις.

Ο Ζόγκραφ ζει στο Πάντσεβο, μια πόλη που βομβαρδίστηκε επανειλημμένα από τα
αεροσκάφη του ΝΑΤΟ. Αναμειγμένος από καιρό στο ειρηνευτικό κίνημα, δεν υπήρξε
ποτέ υποστηρικτής του Μιλόσεβιτς και όταν άρχισε ο πόλεμος φοβήθηκε ότι δεν θα
μπορούσε να στέλνει πια τη δουλειά του στο εξωτερικό. Το καθεστώς δεν
πολυσκοτιζόταν όμως για την τέχνη, και ιδιαίτερα γι’ αυτή την ανατρεπτική
μορφή τέχνης που λέγεται κόμικς, κι έτσι τα σκίτσα και τα e-mail του Ζόγκραφ
συνέχισαν να δημοσιεύονται σε εναλλακτικά έντυπα της Γαλλίας, της Ιταλίας και
της Αμερικής. Κάπως έτσι έπεσε και η ιδέα να συγκεντρωθούν όλα αυτά και να
εκδοθούν σε μια συλλογή που λέγεται «Παρατηρητής ονείρων».

Η πρώτη και μεγαλύτερη ιστορία του βιβλίου, με τίτλο «Όλοι εναντίον του Καθένα
και ο Θεός εναντίον Όλων», ασχολείται με τις παρενέργειες των εμφυλίων
συγκρούσεων στη Γιουγκοσλαβία. Νέοι άνθρωποι που δεν έλαβαν μέρος στον πόλεμο
ντύνονται στρατιωτικά για να εντυπωσιάσουν. Μια διάσημη ηθοποιός
αποκρυπτογραφεί μυστικούς κώδικες που σχετίζονται με τον πόλεμο και
ανακαλύπτει ότι κάτι σημαδάκια στα μολύβια που κατασκευάζονται στην Κροατία
αντιστοιχούν στον αριθμό του κτήνους. Στις εφημερίδες εμφανίζονται κάτι
περίεργες μικρές αγγελίες, όπως η πρόταση κάποιου να ανταλλάξει έναν καναπέ με
λίγες πατάτες. Τα παιδιά παίζουν καινούργια παιχνίδια, με ονόματα όπως
«Μαυραγορίτης» και «Λαθρέμποροι Τσιγάρων εναντίον Αστυνομικών».

Είναι φανερό ότι ο καλλιτέχνης δεν ενδιαφέρεται να καταγράψει πιστά την
πραγματικότητα. Αυτό που τον απασχολεί περισσότερο είναι οι εικόνες και η
λογική των ονείρων ­ γι’ αυτό και έχει πάντα δίπλα στο κρεβάτι του ένα
σημειωματάριο ώστε να μην τα ξεχνάει. Μία από τις ιστορίες του, «οι Αστρικές
Περιπέτειες του Οστόγια», αποτελεί κάτι σαν ονειρική φωτοτυπία της διανοητικής
του ζωής. Ο Οστόγια αποφεύγει πάνοπλους δικτάτορες, αιμοχαρείς δικηγόρους και
γιατρούς και εκκεντρικούς αρχαιολόγους, για να καταλήξει τελικά στην αγχόνη.
Το πνεύμα του όμως δραπετεύει: «Διέγραφα κάθετους κύκλους στον έναστρο ουρανό.
Σε μακρινή απόσταση, έβλεπα τους δικηγόρους και τους γιατρούς να ξεσκίζουν το
σώμα μου. Μου φαίνονταν αστείοι».

Μερικές φορές, γράφει κάπου ο Αλεξάνταρ Ζόγκραφ, «φαντάζομαι ένα παιδί να
κάθεται στο σκοτεινό του δωμάτιο, στα προάστια κάποιας σερβικής πόλης. Ίσως
αυτό το παιδί να επεξεργαστεί μερικές από τις επαναστατικές ιδέες του 21ου
αιώνα». Να που ο καλλιτέχνης κρατά κάπου στην ψυχή του μια χαραμάδα ελπίδας.