ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ποιος θα σώσει τη Ρωσία;

Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο, έλεγε ο Ντοστογιέφσκι. Η Ρωσία δικαιούται,
έτσι, να ελπίζει.

«Αγία Τριάδα». Αφού ο πίνακας αυτός του Ρουμπλιώφ υπάρχει, λέει ο Αβεριντσώφ, υπάρχει και ο Θεός

Οι Γερμανοί δεν ήταν οι μόνοι που καταδυναστεύονταν από ένα τείχος, λέει ο
Ρώσος φιλόσοφος Σεργκέι Αβεριντσώφ σε συνέντευξή του στη «Στάμπα». Είχαν κι οι
Ρώσοι το τείχος τους, ακόμη πιο άγριο μάλιστα από εκείνο των Βερολινέζων. Το
δικό τους τείχος, όμως, είχε ρήγματα. Αυτό που έσωσε τους Ρώσους, σε αντίθεση
με την τραγική τάξη του γερμανικού ολοκληρωτισμού, ήταν ο χαώδης χαρακτήρας
τους. Από την αταξία και το χάος ξεπήδησε ένα απροσδόκητο εργαλείο: το παλιό
βιβλίο. Κάποιος έσπερνε τον σπόρο, κάποιος άλλος τον μάζευε και τον περνούσε
στον διπλανό του, κι έτσι, σπόρο με τον σπόρο, βιβλίο με το βιβλίο,
δημιουργήθηκε ένα αναρριχητικό φυτό, σαν μια εσωτερική σκάλα που οδήγησε στην
ελευθερία. Οι κουβέντες για τα παλιά βιβλία αφορούσαν τον Βελιτσκόφσκι ή τον
Βαλερύ, τον Χέγκελ, τον Πλάτωνα ή τη δίτομη «Βυζαντινή ζωγραφική» του Λαζάρεφ.
Το αντικείμενο δεν είχε τόση σημασία όσο η επικοινωνία, που δεν γινόταν ποτέ
σε απόσταση μεγαλύτερη των δύο βημάτων.

Κριτικός λογοτεχνίας, θεωρητικός της λεγόμενης «βυζαντινής» αισθητικής,
θαυμαστής της νεο-ριλκιανής ποιήτριας Όλγα Σεντάκοβα, ο Αβεριντσώφ δεν κρύβει
τη δυσπιστία του για τους νέους πεζογράφους και ποιητές της χώρας του που
παρουσιάζονται στη Δύση ως οι εκπρόσωποι της νέας ρωσικής λογοτεχνίας. Αυτή η
λατρεία του νέου συγγραφέα ­ σημειώνει ­ δεν είναι βέβαια ένα φαινόμενο που
μπορεί να αποδοθεί στη νέα Ρωσία. Είναι μια οικουμενική απαίτηση του λεγόμενου
«χωριού», η συνέπεια της ιδεολογικοποίησης της αγοράς και της
εμπορευματοποίησης των ιδεών, το αποτέλεσμα μιας βαθιάς αξιολογικής κρίσης που
παρατηρεί κανείς σε όλο τον κόσμο. Η κατάσταση στη Ρωσία, όμως, είναι κρίσιμη,
οι πειραματισμοί είναι επικίνδυνοι, αυτό που χρειάζεται είναι η επιστροφή στην
ορθόδοξη εκκλησιαστική παράδοση και η ανάκτηση των ηθικών ριζών που είναι
ταυτόχρονα αισθητικές: γιατί, σε τελευταία ανάλυση, ανάμεσα στην ηθική και την
αισθητική δεν υπάρχει διαφορά.

Ισχυρίζεται δηλαδή ο φιλόσοφος ότι τη Ρωσία των μαφιόζων και των γκάνγκστερ,
τη Ρωσία που βασανίζεται από τα δεινά του νεοκαπιταλισμού, μπορεί να τη σώσει
η ομορφιά όπως την εννοούσε ο Ντοστογιέφσκι; «Η Αγία Τριάδα του Ρουμπλιώφ
υπάρχει, άρα και ο Θεός υπάρχει», απαντά με αινιγματικό τρόπο ο Αβεριντσώφ,
αναφερόμενος στον μεγάλο Ρώσο ζωγράφο του 15ου αιώνα. «Όποιος έχει δει την
ταινία “Αντρέι Ρουμπλιώφ” του Ταρκόφσκι γνωρίζει ότι το θέμα της είναι η
δημιουργία της ομορφιάς σε μια εποχή φρίκης, τόσο εσωτερικής όσο και
εξωτερικής, τόσο ηθικής όσο και αισθητικής. Χρειάζονται μάτια, όμως, για να
διακρίνεις το ωραίο, η ομορφιά δεν προσφέρεται, αποκαλύπτεται. Και κινείται
πάντα ενάντια στο ρεύμα».

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη σημερινή Ρωσία είναι ο κονφορμισμός, καταλήγει ο
φιλόσοφος. Δεν χρειάζεται να είσαι επαναστάτης. Η ηθική, η αισθητική, η
αυθεντική πίστη δεν είναι κατ’ ανάγκη επαναστατικές ­ είναι όμως πάντα αντικονφορμιστικές.