Η «Επανάσταση των Μοναχών» με τη βοήθεια του ΕΑΜ

Μια κόντρα μεταξύ μοναστηριών και κελιών που υπήρχε από την εποχή της
τουρκοκρατίας, ήρθε για μία ακόμη φορά στην επικαιρότητα το 1944. Οι μοναχοί,
οι οποίοι δεν εξαρτιόνταν από τις μονές, συνεργάστηκαν με το ΕΑΜ, άλλαξαν τον
Καταστατικό Χάρτη, ενώ δεν έλειψαν και οι περιπτώσεις που στασίασαν κατά των
ηγουμένων παίρνοντας τη διοίκηση στα χέρια τους.

Οι κελιώτες, με την παρουσία του ΕΑΜ στο Άγιον Όρος, βρήκαν την ευκαιρία να
διεκδικήσουν δυναμικά τη συμμετοχή τους στη διοίκηση των μονών και να μπορούν
να διαχειρίζονται την περιουσία τους. Κατηγόρησαν τους ηγουμένους ότι τους
φέρονται αυταρχικά «σαν να ήταν υποτελείς», προχώρησαν ακόμη και στη
συγκρότηση λαϊκών δικαστηρίων και πολλοί εντάχθηκαν στις γραμμές του ΕΑΜ. Οι
μυημένοι έκαναν εράνους για τους αντάρτες, τους βοηθούσαν με ρούχα και
τρόφιμα, ενώ σε πολλές περιπτώσεις τούς ζητούσαν να πάρουν αποφάσεις κατά του
καθεστώτος των ηγουμένων.

Η «επανάσταση των μοναχών» έφερε την αλλαγή του Καταστατικού Χάρτη, που
τους έφερνε στα κέντρα λήψης των αποφάσεων, όμως δεν είχε συνέχεια. Οι
ηγούμενοι ακολουθώντας τη δική τους διπλωματική γλώσσα, όταν χρειάστηκε, πήραν
και πάλι την εξουσία και έτσι η όλη προσπάθεια έπεσε στο κενό. Μάλιστα πολλοί
μοναχοί διώχτηκαν, όπως και λαϊκοί που είχαν βρεθεί τότε στο Άγιον Όρος και
ήταν μέλη του ΕΑΜ.

Άνδρες της Υποδιοικήσεως Χωροφυλακής Αγίου Όρους κατά την περίοδο του εμφυλίου πολέμου.Η σφραγίδα. Πριν από τη σύνταξη του Καταστατικού Χάρτη, οι κελιώτες μοναχοί είχαν τη δική τους αδελφότητα, η οποία έπαιρνε αποφάσεις ή προέβαλε αιτήματα στην ηγεσία των Μονών. Οι διαφορές τους χρόνια τώρα είναι αγεφύρωτες.Ο καπετάν Στράτος (Στρ. Παπανικολάου) με μοναχούς στην Ι. Μ. Ιβήρων το Σεπτέμβριο του 1944

«Σπάστε του και το άλλο πόδι. Τι τον θέλετε εκεί πάνω…». Οι φωνές των
μοναχών τρόμαξαν ακόμη και τους άνδρες του ΕΑΜ που συζητούσαν την αλλαγή του
Καταστατικού Χάρτη του Αγίου Όρους. Ήταν το 1944, όταν η σύγκρουση μεταξύ των
απλών μοναχών και των ηγουμένων είχε πάρει διαστάσεις. Οι μοναχοί, στην
πλειοψηφία τους κελιώτες, πολλοί από τους οποίους είχαν ενταχθεί στο ΕΑΜ,
αποφάσισαν τότε να κλείσουν οριστικά το θέμα των δικαιωμάτων τους. Με βάση τον
ισχύοντα Χάρτη, δεν είχαν δικαίωμα στην εκλογή του ηγουμένου και δεν μπορούσαν
να διαχειριστούν την περιουσία τους. Έτσι κατέφυγαν στην επιτροπή του ΕΑΜ στη
Χαλικιδική ώστε να παρέμβει.

«Είχαμε συγκεντρωθεί στο Σαράι, ένα κτίριο στις Καρυές. Στην έδρα ήταν ο
καπετάνιος Στέφανος. Σχεδόν μας υποχρέωνε να πούμε τη γνώμη μας. Ο γέροντας ο
Παντελεήμων κρατούσε τα πρακτικά. Έξυπνος άνθρωπος, απέφευγε όλη την ώρα να
πάρει θέση. Ο Στέφανος τον κατάλαβε ότι διαφωνούσε με την όλη διαδικασία και
τον πίεσε να πει τη γνώμη του. Από τα πολλά, αυτός είπε: Για να αλλάξει ο
Καταστατικός Χάρτης θα πρέπει να συμφωνήσει και η κυβέρνηση και το Οικουμενικό
Πατριαρχείο. Εσείς όταν θα κάνετε κυβέρνηση να τον αλλάξετε, τώρα δεν μπορείτε.

Του επιτέθηκαν

Τι ήθελε να το πει. Οι μοναχοί σηκώθηκαν και άρχισαν να βρίζουν. “Σπάστε του
και το άλλο ποδάρι”. Όρμησαν προς το μέρος του. Ο Στέφανος, ο οποίος είχε
ακουμπήσει το πιστόλι στο τραπέζι, τους σταμάτησε». Ο μοναχός Παχώμιος ήταν
τότε στο Σαράι. Ήταν από τις πλέον δύσκολες εποχές για τους ηγουμένους, οι
οποίοι λειτουργούσαν αυταρχικά και αγνοούσαν όλους τους μοναχούς που ζούσαν σε
κελιά και σκήτες, αλλά και δεν έδιναν λόγο και σε όσους έμεναν στα μοναστήρια.

Έτσι και στο Άγιον Όρος είχαν δημιουργηθεί δύο τάξεις που συγκρούονταν σχεδόν
καθημερινά. Οι κελιώτες με τη δραστηριοποίηση του ΕΑΜ στην περιοχή βρήκαν την
ευκαιρία να αντιδράσουν. Πολλοί δε από αυτούς είχαν ενταχθεί στο ΕΑΜ και
στήριζαν τους αντάρτες με ρούχα και τρόφιμα. Δίπλα σ’ αυτούς ήταν και πολλοί
λαϊκοί, εργάτες, μέλη του ΕΑΜ, που έπαιζαν τον δικό τους ρόλο. Μάλιστα, μετά
τη λήξη του Εμφυλίου εκδιώχτηκαν από το Άγιον Όρος.

Οι στασιαστές

Οι διαφορές μεταξύ κελιών και μοναστηριών υπάρχουν έως σήμερα. Σύμφωνα με τον πατέρα Ιωαννίκιο, που ζει σε κελί, δεν μπορούν οι μοναχοί να διαχειριστούν την περιουσία τους

Οι στασιαστές καλόγεροι ζητούσαν συμμετοχή στη διοίκηση των μοναστηριών, στις
εκλογές αλλά και στα οικονομικά, και κυρίως σεβασμό όσων ζούσαν σε κελιά. Τοτε
βρήκε την ευκαιρία, όπως θυμάται ο Παχώμιος, και ο Ρώσος μοναχός Βασίλειος
Κρισοβέιν, μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Βρυξελλών και Βελγίου, να ζητήσει να
έρχονται ελεύθερα στο Όρος οι συμπατριώτες του κληρικοί. Η απάντηση που πήρε
ήταν αρνητική. «Να φυλάει ο Θεός να μην κατεβεί η αρκούδα», απάντησε ο
Βασίλειος και έφυγε. Ο μοναχός Γαβριήλ Διονυσάτης, μπροστά στον κίνδυνο νέας
έκρηξης, σηκώθηκε και φώναξε: «Πατέρες συναγωνιστές, τελείωσε η συνεδρίαση»…

Από την πρώτη στιγμή που οι μοναχοί προσπάθησαν να βάλουν τέλος στην
ηγουμενοκρατία, η Ιερά Κοινότητα άρχισε να σχεδιάζει την άμυνά της. Ο παπα-
Στέφανος ήταν επικεφαλής των μοναχών που επεδίωκαν την αλλαγή του Καταστατικού
Χάρτη. Και οι δύο πλευρές δεν κατάφεραν να συνεννοηθούν. Έτσι (όπως γράφει στο
βιβλίο του «Άγιον Ορος, προσέγγιση στην πρόσφατη ιστορία του» ο Δημήτριος
Τσάμης) τον Σεπτέμβριο του 1944 νεαροί μοναχοί της Μονής Βατοπεδίου
κατήγγειλαν στην Τοπική Επιτροπή του ΕΑΜ τους προϊσταμένους τους.

Οι έμπιστοι

Οι επικεφαλής του ΕΑΜ κατέλυσαν τις αρχές της μονής και όρισαν έμπιστους
μοναχούς. Η Κοινότητα ζήτησε εξηγήσεις και και στις αρχές Οκτωβρίου έγινε
συνάντηση μοναχών από όλες τις μονές με την παρουσία εκπροσώπων του ΕΑΜ. Οι
μοναχοί προχωρούν στην συγκρότηση επιτροπών αγώνα. Καθιερώνουν την προσφώνηση
«γέροντα συναγωνιστή» και συνεργάζονται ανοικτά με το ΕΑΜ. Για κάθε πρόβλημα
ζητούν λύση από την Επιτροπή Χαλκιδικής, ενώ δεν διστάζουν να συστήσουν και
λαϊκά δικαστήρια στα πρότυπα αυτών που λειτουργούσαν και στην υπόλοιπη χώρα.

«Ήταν λογικό πολλές από τις απόψεις του ΕΑΜ να βρουν ανταπόκριση και στους
μοναχούς. Ήταν αναγκαίες κάποιες αλλαγές. Ακόμη και σήμερα τα 3\5 των μοναχών
δεν συμμετέχουν πουθενά. Τότε ήταν ευκαιρία να προχωρήσει το θέμα της
συμμετοχής. Εγώ τώρα που ζω σε κελί, δεν μπορώ ούτε ξύλα να κόψω σε μέρος που
μου ανήκει», λέει ο μοναχός Ιωαννίκιος. Ο οποίος ακόμη και σήμερα εκτιμά ότι
και οι κελιώτες πιστεύουν πως πρέπει να γίνουν αλλαγές στη διοίκηση.

Καταπίεση

Επίσκεψη στις Καρυές του ανωτάτου Γερμανού αξιωματικού Dr. Markull, που περιστοιχίζεται από μέλη της Ι. Κοινότητος. Στο βάθος ο Διοικητής της Χωροφυλακής Αγίου Όρους Αναστ. Πάλμος

Πενήντα πέντε χρόνια μετά, δεκάδες μοναχοί στρέφονται εναντίον των ηγουμένων,
κάνοντας συχνά λόγο για καταπίεση. Η διαμάχη κελιωτών και ηγουμένων
συνεχίζεται και σήμερα, χωρίς ωστόσο να παίρνει διαστάσεις. Οι διαφορές όμως
μένουν. Οι μεν κελιώτες, πέρα από το γεγονός ότι δεν έχουν δικαιώματα, το μόνο
που έχουν είναι να μπορούν να κληρονομούν τα κελιά (το κελί είναι ένας
τεράστιος χώρος, μια μικρή μονή που λειτουργεί αυτόνομα και στο τελετουργικό
αλλά και στα οικονομικά) μια κανείς δεν υπακούει στους ηγουμένους.

Από την άλλη, όσοι ζουν σε μοναστήρια, εκτιμούν ότι οι εκτός αυτών δεν
ακολουθούν τους αυστηρούς κανόνες που είναι προϋπόθεση, όπως λένε, για τη
συνέχιση της μοναστικής ζωής..

Οι αλλαγές που έγιναν το 1926 στον Καταστατικό Χάρτη

Ο Παχώμιος. Στη συζήτηση για την αλλαγή του Καταστατικού Χάρτη ήταν παρών. «Οι μοναχοί φώναζαν και διαμαρτύρονταν. Από την παρέμβαση του ΕΑΜ δεν έγιναν επεισόδια. Υπήρχε πολλή ένταση»

Ύστερα από πολυήμερες διαδικασίες ο Καταστατικός Χάρτης του Αγίου Όρους
αλλάζει για πρώτη φορά από το 1926. Η επιτροπή, κινούμενη στο κλίμα της
εποχής, αποφασίζει την αυτονομία και την ισονομία των ιδρυμάτων έναντι των
μονών αυξάνοντας τα μέλη της συνόδου από 20 (συμμετείχε ένας από κάθε μονή) σε
40 με τη συμμετοχή των κελιωτών.

Οι θέσεις των κελιωτών περιλαμβάνονται στα νέα άρθρα. Έτσι καταργείται το
ισόβιο του προϊστάμενου, για την εκλογή του οποίου ψηφίζουν όλοι οι μοναχοί. Η
ανεξαρτητοποίηση των κελιών, των σκητών και των καθισμάτων και η μετατροπή
τους σε ισότιμα με τις μονές ιδρύματα ανατρέπει μια παγιωμένη κατάσταση
αιώνων. Έτσι, πλέον, οι κελιώτες αποκτούν και περιουσία.

Και ενώ στην αρχή ο νέος Καταστατικός Χάρτης έτυχε ευνοϊκών σχολίων από τους
μοναχούς, από το 1945 και μετά, με την αλλαγή, στην ουσία επαναφέρει την
κατάσταση στα παλιά. Πολλοί μοναχοί υπαναχωρούν, ενώ πολλές μονές αρνούνται
την ύπαρξη του νέου Καταστατικού Χάρτη. Οι κελιώτες, σε μια προσπάθεια να
περισώσουν μερικές βασικές αλλαγές, δηλαδή συμμετοχή στις εκλογές και
περιουσία, υποβάλλουν υπόμνημα. Ήταν αργά. Οι ηγούμενοι, βοηθούμενοι και από
το κράτος, αγνόησαν τον «κομμουνιστικόν Καταστατικό Χάρτη», ενώ πήραν μέτρα
και κατά των πρωτεργατών.

Η σύγκρουση κελιωτών και ηγουμένων είχε ξεκινήσει επί Τουρκοκρατίας και τότε
το θέμα, εκτός από διοικητικό, ήταν και οικονομικό. Οι μονές για να
ανταπεξέλθουν στους φόρους που επέβαλαν οι Τουρκοι φορολόγησαν με τη σειρά
τους και τα κελιά.

Με την απελευθέρωση και πάλι οι μονάχοι, που ζούσαν σε κελιά, και σκήτες
αντέδρασαν έντονα όταν οι μονές ζήτησαν να εισπράττουν ένα μεγάλο χρηματικό
πόσο για τα κελιά από αυτόν που θα διαδεχόταν τον μοναχό. Τότε, μάλιστα, οι
ρωσικές μονές κατάφεραν να αγοράσουν αρκετά, με αποτέλεσμα οι Έλληνες μοναχοί
να αντιδράσουν και να ζητήσουν την παρέμβαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Την περίοδο της Κατοχής η κόντρα κορυφώθηκε με αφορμή τη διανομή των τροφίμων.
Οι μονές όταν έπαιρναν βοήθειες ελάχιστα πράγματα έδιναν στους μοναχούς των
κελιών, οι οποίοι αντιμετώπιζαν και θέμα επιβίωσης καθώς οι Γερμανοί δέσμευαν
τα γεωργικά προϊόντα που παρήγαγαν. Όσοι μοναχοί δεν ασχολούνταν με την
γεωργία ήταν δύσκολο να πουλήσουν τις εικόνες ή ό,τι άλλο έκαναν. Έτσι μοιραία
στρέφονταν στα μοναστήρια τα οποία όμως τους αντιμετώπιζαν το ίδιο. Σιγά –
σιγά το κλίμα βάρυνε κατά των ηγουμένων, οι οποίοι ήθελαν να έχουν τους
κελιώτες ως υποτελείς. Οι φωνές αντίστασης πλήθαιναν και πολλοί μοναχοί
εντάχθηκαν με χαρά στο ΕΑΜ έχοντας ως άμεσο στόχο την αλλαγή του Καταστατικού Χάρτη.

Παράλληλα, ήθελαν να εκδικηθούν τους Βούλγαρους αλλά και πολλούς Ρώσους, οι
οποίοι συνεργάστηκαν με τους Γερμανούς. Είναι γεγονός όμως ότι οι Γερμανοί,
και αυτό το λένε σήμερα πολλοί μοναχοί, δεν τους ενόχλησαν.

Δεν μπορούσαν να προβάλουν αντίσταση

Οι μοναχοί και οι επικεφαλής των μοναστηριών κατά την περίοδο της Κατοχής,
αλλά και στη συνεχεία, όταν μπήκαν οι αντάρτες, απέφευγαν να προκαλούν. Το
αιτιολογικό τους ήταν ότι κινδύνευαν ιερά κειμήλια και ότι δεν ήταν σε θέση να
αντιδράσουν. Όμως όλο εκείνο το διάστημα βρέθηκαν σε πολύ δύσκολη θέση καθώς
απλοί πολίτες, που δυσκολεύονταν να επιβιώσουν, έφταναν ως το Άγιο Όρος με
σκοπό να κλέψουν τρόφιμα. Οι χωροφύλακες ήταν λίγοι και η φύλαξη αδύνατη.

Πολλοί από τις γύρω περιοχές πήγαιναν εκεί προσποιούμενοι τους εθνικιστές ή
τους κομμουνιστές. Έτσι, σε μια προσπάθεια να προστατευθούν, ακολούθησαν μια
δοκιμασμένη συνταγή: και τους αντάρτες του ΕΛΑΣ τους υποδέχτηκαν στις Καρυές
με σημαιοστολισμούς και «ζήτω», αλλά και με την άφιξη μιας γερμανικής
επιτροπής αρκετές μονές ύψωσαν τη σημαία με τον αγκυλωτό σταυρό…

Έγιναν μέλη

Οι αντάρτες, εκτός των λαϊκών που συνεργάζονταν μαζί τους, πλησίασαν πολλούς
νέους μοναχούς, οι οποίοι έγιναν μέλη της Επιμελητείας Του Αντάρτη (ΕΤΑ). Έτσι
συγκεντρώθηκαν αρκετά τρόφιμα και ρούχα, ενώ ομάδες του ΕΛΑΣ φιλοξενούνταν και
σε κελιά. Η παρουσία τους από τη μια ήταν αρνητική, από την άλλη όμως συνέβαλε
στο να περιοριστεί η δράση των Βουλγάρων μοναχών, οι οποίοι μάλιστα
προσφέρθηκαν να βοηθήσουν κελιώτες και σκήτες με τρόφιμα υπό την προϋπόθεση να
δηλώσουν υποταγή στον βασιλιά τους.

Οι κελιώτες, αν και ήταν σε δεινή θέση ­ κυρίως αυτοί που ζούσαν σε
απομακρυσμένα κελιά ­ λόγω έλλειψης τροφίμων, αντέδρασαν. Η κατάσταση σώθηκε
με τη διοργάνωση συσσιτίων. Λίγο αργότερα, με την είσοδο της πρώτης ομάδας του
ΕΛΑΣ στο Όρος, η κατάσταση, ως προς τα τρόφιμα, έτεινε να εξομαλυνθεί. Ήρθε
όμως στην επιφάνεια το θέμα των κελιωτών, με αποτέλεσμα, για ένα μεγάλο
χρονικό διάστημα, να γίνονται κινήσεις και από τις δυο πλευρές χωρίς ωστόσο να
προκύψει κάτι θετικό για τα αιτήματα των μοναχών.