Η πτώση του Χρηματιστηρίου επηρεάζει όλη την οικονομία

Για τους παλαιότερους μια βουτιά στο Χρηματιστήριο δεν θα ήταν πρωτόγνωρη
εμπειρία. Το έργο αυτό έχει παιχθεί αρκετές φορές στο παρελθόν. Κάθε βουτιά,
αν και είχε διαφορετική αιτία και αφορμή, εμφάνιζε έναν κοινό παρονομαστή. Οι
μεγάλες χασούρες «γράφτηκαν» από τους μικρούς επενδυτές, οι οποίοι στη
συντριπτική τους πλειονότητα βρίσκονταν στην αρχή της γνωριμίας τους με τα
άδυτα της Σοφοκλέους. Αυτό έγινε το 1987, όταν το ελληνικό Χρηματιστήριο
βρέθηκε να πληρώνει τις επιπτώσεις από το κραχ της Wall Street. Το ίδιο
ακριβώς φαινόμενο επαναλήφθηκε στις αρχές της δεκαετίας, όταν οι Ολυμπιακοί
Αγώνες πήγαν στην Ατλάντα αντί της Αθήνας στην οποία πόνταραν οι επενδυτές της
Σοφοκλέους. Ανάλογη ήταν η συμπεριφορά των επενδυτών (Ελλήνων, ξένων ιδιωτών
και θεσμικών) όταν η κρίση στις διεθνείς χρηματαγορές (ΝΑ Ασία, Ρωσία,
Λατινική Αμερική) ξύπνησε όλους εκείνους που πίστευαν στα χαρτιά-«χρυσάφι». Οι
λίγο πιο παλαιοί θα θυμούνται και τη βουτιά που προκλήθηκε όταν ο κ. Σταύρος
Θωμαδάκης πριν από λίγα χρόνια έσπευδε δημοσίως να μιλήσει για τον
χρηματιστηριακό κίνδυνο.

Η τωρινή βουτιά της Σοφοκλέους ­ αν και δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως κραχ,
αφού τα κέρδη που έχει προσφέρει παραμένουν ουσιαστικά ανέπαφα ­ έχει πολλά
καινούργια χαρακτηριστικά, καθώς είναι αποτέλεσμα πολλών και ανεξάρτητων
μεταξύ τους παραγόντων. Όμως, με δύο λέξεις, μπορεί να χαρακτηριστεί ως «το
χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου».

Η ανησυχία

«Όσο ανεβαίνει, ανησυχώ», έλεγε μόλις την προηγούμενη εβδομάδα ο επικεφαλής
μεγάλης ιδιωτικής χρηματιστηριακής εταιρείας όταν έβλεπε τον Γενικό Δείκτη
ακάθεκτο να σπάει ένα προς ένα τα ρεκόρ. Το κλίμα της κινδυνολογίας όμως δεν
διαμορφώθηκε την προηγούμενη εβδομάδα. Είχε αρχίσει να καλλιεργείται τις
τελευταίες εβδομάδες του Αυγούστου, όταν κορυφαίοι τραπεζίτες έβλεπαν με
επιφύλαξη την ξέφρενη πορεία των μετοχών της λεγόμενης περιφέρειας, αλλά και
τη μαζική στροφή των Ελλήνων προς την οδό Σοφοκλέους. Οι σκέψεις αυτές άρχισαν
να μεταφέρονται από γραφείο σε γραφείο και συνοδεύονταν από το συμπέρασμα ότι
«κάτι πρέπει να γίνει». Όμως μόλις πριν από λίγους μήνες η παρατεταμένη αυτή
χρηματιστηριακή άνοιξη είχε χαρίσει κέρδη εκατοντάδων δισεκατομμυρίων στις
εισηγμένες εταιρείες, τα οποία περιελήφθησαν μάλιστα στην εξαμηνιαία λογιστική
τους κατάσταση. Για παράδειγμα, τα κέρδη των τραπεζών το α’ εξάμηνο του 1999
έφθασαν τα 631 δισ. δραχμές (αύξηση 275,9%), ενώ σχεδόν το 25% από αυτά (170
δισ. δραχμές) ήταν κέρδη που προέρχονταν από μετοχές και ομόλογα. Τα
ασφαλιστικά ταμεία, μέτοχοι μεγάλης κρατικής τράπεζας, είδαν τα περιουσιακά
τους στοιχεία να «αυγαταίνουν» άκοπα με 1 τρισ. δραχμές, κάνοντας με αυτό τον
τρόπο την «άσπρη» τρύπα του ασφαλιστικού συστήματος μεγαλύτερη και το
υπουργείο Οικονομικών να βλέπει πιο αισιόδοξα το έλλειμμα της κεντρικής κυβέρνησης.

Οι τραπεζίτες

Το συμπέρασμα ότι «κάτι πρέπει να γίνει» των τραπεζιτών, των ειδικών και των
υπευθύνων δεν αφορούσε όμως το σύνολο των εταιρειών που είχαν εισηγμένες
μετοχές στο Χρηματιστήριο Αθηνών. Γι’ αυτούς υπήρχαν οι μετοχές της λεγόμενης
περιφέρειας και οι υπόλοιπες. Στόχος έπρεπε να ήταν, όπως έλεγαν, οι μετοχές
εκείνες που η ξέφρενη άνοδος της πορείας τους δεν μπορούσε να εξηγηθεί από τα
οικονομικά στοιχεία των ισολογισμών και των λογιστικών καταστάσεων. Τις
περισσότερες από αυτές τις χαρακτήριζαν ως «περιφέρεια». Στην κατηγορία αυτή,
σύμφωνα με τις αναλύσεις οικονομολόγων, εντάσσονταν 177 μετοχές με συνολική
κεφαλαιοποίηση 14,3 τρισ. δραχμών (στοιχεία 6ης Σεπτεμβρίου). Σ’ αυτή την
κατηγορία υπήρχαν και οι λεγόμενες μετοχές-φωτοβολίδες. Δεν είναι τυχαίο ότι
35 μετοχές στις οποίες επένδυαν σαν «τρελοί» χιλιάδες επενδυτές προσέφεραν από
τις αρχές του χρόνου αποδόσεις πάνω από 1.000%. Όμως η τρελή κούρσα των
αποδόσεων, που δεν τις δικαιολογούσαν οι οικονομικές αποδόσεις, δεν ήταν
υπόθεση ούτε του Αυγούστου ούτε του Σεπτεμβρίου. Από τον Ιούνιο είχε ξεσπάσει
σάλος για τις μετοχές-φούσκες. Τότε η παρέμβαση του εισαγγελέα είχε συνοδευτεί
με το σχόλιο των ειδικών: «Δεν θα καταφέρει τίποτε. Τσάμπα κόπο κάνει». Και
όμως, από τότε θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί οι «αδικαιολόγητες»
τοποθετήσεις και να μην είχαν μετατραπεί οι «φούσκες» σε «μπαλόνι». Μία
παρέμβαση τότε, όμως, θα είχε αποθαρρύνει τη μαζική είσοδο των νεοφώτιστων της
Σοφοκλέους, αφού σίγουρα η επιδιωκόμενη διόρθωση θα είχε γίνει τέσσερις μήνες
νωρίτερα και το σύστημα θα μπορούσε να την είχε «χωνέψει» πολύ πιο εύκολα. Η
μαζική είσοδος των καινούργιων επενδυτών ανέβασε τον αριθμό των μελών του
κόμματος του Χρηματιστηρίου στα επίπεδα του 1.000.000 και έκανε ολόκληρο το
σύστημα πιο ευάλωτο, αφού ήταν απροετοίμαστο να δεχθεί έναν όγκο εντολών που
ξεπερνούσε τις 200.000. Το ηλεκτρονικό σύστημα συναλλαγών, αλλά και τα
μηχανογραφικά κέντρα των χρηματιστηριακών εταιρειών ήταν φτιαγμένα για ένα
μικρότερο Χρηματιστήριο. Τη λύση θα μπορούσε να δώσει το on line σύστημα, το
οποίο όμως δεν έχει μπει ακόμα σε εφαρμογή. Το αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν
καθημερινά χιλιάδες εντολές να παραμένουν ανεκτέλεστες και να προκληθεί ένα
black out στο σύστημα προώθησης και πραγματοποίησής τους.

Ο όγκος αυτός των επενδυτών, αλλά και των ανθρώπων που ζούσαν πλέον από το
Χρηματιστήριο, με τις εταιρείες που λειτουργούν (ΑΧΕ, ΕΠΕΥ και ΕΛΔΕ) άλλαξαν
και τα δεδομένα στους όρους ελέγχου τους, αφού και οι ελεγκτικοί μηχανισμοί
δεν είχαν προσαρμοσθεί στη νέα πραγματικότητα. Έτσι, η εικόνα της
χρηματιστηριακής αγοράς εμφανιζόταν τις τελευταίες ημέρες ως εξής: χιλιάδες
επενδυτές έδιναν εντολές, ενώ άλλοι έκαναν ουρές σε αστυνομικά τμήματα για να
πάρουν το γνήσιο της υπογραφής που απαιτείται, προκειμένου να ανοίξουν τους
απαραίτητους κωδικούς για να πραγματοποιήσουν συναλλαγές. Την ίδια στιγμή ο
«αέρας» μετατρεπόταν σε μία «αποδεκτή» κατάσταση. Φυσικά, κανένας δεν
σκεπτόταν τι θα γινόταν όταν ο «αέρας» θα έπρεπε να «φύγει» (δηλαδή να
καλυφθεί με ρευστό από πωλήσεις) και οι χρηματιστηριακές εταιρείες εξαιτίας
τεχνικών (μεγάλος όγκος συναλλαγών) ή ουσιαστικών αδυναμιών (επιβολή πλαφόν)
να είναι σε αδυναμία να εκτελέσουν τις εντολές πώλησης. Όμως, αυτή η προοπτική
δεν φαίνεται να περνούσε από το μυαλό είτε εκείνων που καθορίζουν τους όρους
του παιχνιδιού (κυβέρνηση) είτε εκείνων που έχουν ορισθεί να την ελέγχουν με
τη λαϊκή ετυμηγορία (αντιπολίτευση), και το «καράβι» πήγαινε.

Wall Street

Σε όλα αυτά προστέθηκαν και οι δημόσιες πια τοποθετήσεις κορυφαίων κεντρικών
τραπεζιτών και οικονομολόγων, όπως του κ. Άλαν Γκρίνσπαν του FED, του Έντι
Τζορτζ της Bank of England και του Χ. Τιτμάγιερ της Ευρωπαϊκής Κεντρικής
Τράπεζας, που προειδοποιούσαν ότι η Wall Street και τα άλλα μεγάλα διεθνή
Χρηματιστήρια μπορούν να ξεφουσκώσουν. Σε αυτό θα συνέβαλλαν τόσο οι εξελίξεις
στη Ρωσία και στην Κίνα όσο και η ξέφρενη πορεία της ισοτιμίας του γιεν, που
θα μπορούσε να επηρεάσει άμεσα τη Wall Street και κατ’ επέκταση όλα τα ισχυρά
Χρηματιστήρια. Μια τέτοια προοπτική θα είχε άμεσες επιπτώσεις στη Σοφοκλέους,
αφού το 30%-40% των επενδεδυμένων κεφαλαίων προέρχονταν από το εξωτερικό και
από παίκτες που είχαν τοποθετήσεις σε όλα αυτά τα Χρηματιστήρια.

Έτσι, η Σοφοκλέους, εκτός από τον εσωτερικό κίνδυνο, είχε να αντιμετωπίσει και
έναν εξωγενή, τη δύναμη του οποίου είχε γευθεί το καλοκαίρι του 1998.

Τώρα, όμως, οι κίνδυνοι από μία παρατεταμένη και ανεξέλεγκτη κατρακύλα της
Σοφοκλέους ξεπερνούν τα στενά όρια του Χρηματιστηρίου και μπορούν να
επηρεάσουν τις πολιτικές (στην περίπτωση που γινόταν σε περίοδο κοντά στις
εκλογές) και τις οικονομικές εξελίξεις (θα επηρεαζόταν άμεσα το ύψος των
επιτοκίων και κατ’ επέκταση η πορεία προς την ΟΝΕ). Έτσι, η καλύτερη εκδοχή θα
ήταν μία ελεγχόμενη διόρθωση, τόσο ως προς τον χρόνο όσο και ως προς την
έντασή της. Η προοπτική υποβολής αίτησης για την ένταξη της χώρας στην ΟΝΕ,
στις αρχές Μαρτίου, προεξοφλεί μία ανοδική πορεία από τις αρχές του 2000. Κάτι
τέτοιο άλλωστε είχε καταγραφεί τόσο στην Ισπανία όσο και στην Πορτογαλία.

Οι δηλώσεις του διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος κ. Λουκά Παπαδήμου και του
διοικητή της Εθνικής Τράπεζας κ. Θόδωρου Καρατζά ήλθαν σε μία στιγμή που όλοι
αυτοί οι παράμετροι, αλλά και οι κίνδυνοι, είχαν περάσει το στάδιο της
ωρίμανσης. Τα μέτρα για τις φούσκες που ανακοίνωσε η διοίκηση του
Χρηματιστηρίου αλλά και οι έλεγχοι για τους δείκτες φερεγγυότητας των
χρηματιστηριακών εταιρειών, αν και καθυστερημένοι, εν τούτοις συνέτειναν στο
να ανέβει ακόμη περισσότερο ο πυρετός των παροικούντων στη Σοφοκλέους.

Το κλίμα που έχει διαμορφωθεί σήμερα στη χρηματιστηριακή αγορά ούτε τυχαίο
είναι ούτε και απρόσμενο. Απλώς, ήλθε η στιγμή που η δυναμική των σφαλμάτων,
των καθυστερήσεων και των ολιγωριών οδηγούσε με μαθηματική ακρίβεια σε
καταστάσεις που δύσκολα θα μπορούσαν να τεθούν υπό έλεγχο. Η ιστορική εμπειρία
άλλωστε δείχνει ότι οι αγορές δεν μπορούν να ανεβαίνουν συνεχώς και ότι η
κυκλικότητα αποτελεί έναν αδιάψευστο κανόνα.