Ο Πάπας του Χίτλερ και ο τρόμος του Βατικανού

Θανάσιμο λάθος: Ο καρδινάλιος Πατσέλι υπογράφει το Κονκορδάτο με το Ράιχ το 1933, το οποίο σφράγισε την τύχη της Ευρώπης

Πριν από πέντε μήνες, ο τηλεφωνητής στο γραφείο μου στο κολέγιο του Κέμπριτζ
ηχογράφησε τρία μηνύματα με απειλητική ένταση κατά τη διάρκεια ενός μόνο
πρωινού. Θα αναγνώριζα την ισχνή, λαρυγγική φωνή οπουδήποτε. Ανήκε σε έναν από
τους ανώτερους κληρικούς της Ρώμης, τον Γερμανό ιησουίτη πατέρα Πίτερ Γκάμπελ,
από τις εγκαταστάσεις της Κοινωνίας του Ιησού, κοντά στο Βατικανό. «Θα ήθελα
να μου τηλεφωνήσει ο Τζον Κόρνγουελ, είναι ζήτημα επείγουσας ανάγκης», είπε.

Όταν του απάντησα, ξαφνιάστηκα από την παγερή εχθρότητα του χαιρετισμού του.
«Το υλικό που είδατε στα γραφεία μας πέρυσι για τον Πίο τον ΙΒ’», είπε, «δεν
θα το χρησιμοποιήσετε».

«Όμως, μου δώσατε την άδεια», απάντησα.

«Σας λέω ότι είναι παράνομο να το χρησιμοποιήσετε. Δεν θα το παραθέσετε και
δεν θα αναφερθείτε σ’ αυτό με κανέναν τρόπο».

Φαντάστηκα τον ιησουίτη στο γκρίζο γραφείο του, όπου πέρασα πολλές ώρες τα
προηγούμενα δύο χρόνια. Γλωσσομαθής και ειδικός σε θέματα Ιστορίας της
Εκκλησίας, είναι μικρόσωμος και καχεκτικός, πάντα μαυροφορεμένος και μανιακός
καπνιστής Ρόθμανς. Εβδομήντα τριών ετών σήμερα, εδώ και 40 χρόνια ηγείται της
προσπάθειας αγιοποίησης του Πίου του ΙΒ’.

Η καριέρα του Πατσέλι

Ο Γκάμπελ γνωρίζει όσοι ελάχιστοι στον κόσμο για τον Πατσέλι και είναι
ιδιαίτερα ευαίσθητος σε οποιαδήποτε κριτική για το θέμα. Τον πρωτοσυνάντησα το
1997 κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής μου στη Ρώμη, όταν έψαχνα αποδεικτικά
στοιχεία για όλη την καριέρα του Πατσέλι. Μου επέτρεψε την πρόσβαση σε κρίσιμο
υλικό από τα αρχεία αγιοποίησης που κανείς ώς τότε δεν είχε δει: περισσότερες
από 76 ένορκες καταθέσεις από ανθρώπους που είχαν γνωρίσει τον Πατσέλι καλά.

Επρόκειτο για αναξιοποίητη βιογραφική πηγή και ο Γκάμπελ είχε διακινδυνεύσει
για να μου τη διαθέσει. Ο ίδιος υπέπεσε σε μεγάλο λάθος κρίσης να πιστέψει ότι
ήμουν ένας αποφασισμένος συνήγορος που θα αγνοούσε την αυστηρή κριτική. Όταν
έμαθε ότι το βιβλίο μου, «Ο Πάπας του Χίτλερ», θα ήταν ένα πορτρέτο όχι ενός
αγίου αλλά ενός άνδρα που άσκησε καταστροφική και αξιόμεμπτη επιρροή κατά τον
αιώνα μας, έμεινε εμβρόντητος.

Το δημόσιο ενδιαφέρον, όσον αφορά τον Πατσέλι, είχε επικεντρωθεί από καιρό στη
σιωπηρή του στάση ως Πάπα, κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, μπροστά
στην τελική λύση των ναζί. Ως καθολικός και πρώην φοιτητής θεολογικής σχολής
ιησουϊτών, πάντα πίστευα ότι ο Πατσέλι ήταν αθώος. Δεν μπορούσα να φανταστώ
ότι ένας Πάπας με τόσο έκδηλη αγιότητα θα μπορούσε να είναι ένοχος για σιωπηρή
συνενοχή στο Ολοκαύτωμα και αρχικά θέλησα να γράψω ένα διευκρινιστικό βιβλίο
για την υπεράσπισή του. Έπειτα από αρκετές συναντήσεις με τον Γκάμπελ,
συμφώνησε να με αφήσει να διαβάσω 1.000 δακτυλογραφημένες σελίδες: αντίγραφα
των μαρτυριών των αδελφών του Πατσέλι, της σπιτονοικοκυράς του επί 40 χρόνια,
του γιατρού του, του ανιψιού του, των κληρικών γραμματέων του, καθώς και
πολλών επισκόπων και καρδιναλίων. Ο Γκάμπελ συμφώνησε να φωτοτυπήσω προσωπικά
όσες σελίδες ήθελα. Τελικά επέστρεψα στη Βρετανία με 650 σελίδες αποδεικτικών.

Αφού διάβασα σε συνδυασμό το αρχειακό υλικό με ιστορικά επιστημονικά βιβλία
για τη διπλωματία του Βατικανού κατά τις δεκαετίες 1920, 1930 ­ περίοδος που ο
Πατσέλι κυριαρχούσε ως φυσιογνωμία ­ υπέπεσα σε μια κατάσταση που θα μπορούσα
να χαρακτηρίσω μόνο ως ηθικό σοκ. Το υλικό που είχα συγκεντρώσει, συνηγορούσε
όχι υπέρ της απαλλαγής του αλλά υπέρ μιας βαριάς καταδίκης. Μελετώντας την
καριέρα του Πατσέλι από την αρχή του αιώνα, η έρευνά μου κατέληγε στην ιστορία
μιας προσπάθειας για ανήκουστη παπική εξουσία που, από το 1933, είχε σύρει την
Καθολική Εκκλησία σε συνενοχή με τις σκοτεινές δυνάμεις της εποχής. Επιπλέον,
στοιχειοθετούσε ότι από τα πρώτα χρόνια της καριέρας του ο Πατσέλι πρόδιδε μια
αδιαμφισβήτητη αντιπάθεια προς τους Εβραίους.

Έχοντας συνειδητοποιήσει τι είδους βιβλίο είχα γράψει, ο Γκάμπελ προσπάθησε να
το καταστρέψει… Η διαδικασία αγιοποίησης του Πατσέλι, επιχείρηση
υποστηριζόμενη από τον Πάπα Ιωάννη Παύλο τον Β’, παρουσίαζε τεράστιες
επιπλοκές για το μέλλον της Καθολικής Εκκλησίας. Ο Πίος ο ΙΒ’ είχε γίνει
σύμβολο της συμπαγούς δομής των καθολικών υπερασπιστών της παράδοσης που
θέλουν να αποκαταστήσουν τις αντιδραστικές πολιτικές, οι οποίες
εγκαταλείφθηκαν από τη Δεύτερη Σύνοδο του Βατικανού έπειτα από τον θάνατό του,
το 1958. Ένα βιβλίο επικριτικό γι’ αυτόν θα ήταν η απαρχή για μια τιτάνια
σύγκρουση μεταξύ των καθολικών που ασπάζονται την παράδοση και των
προοδευτικών, που ένα δισεκατομμύριο, συνολικά, απαρτίζουν την Καθολική
Εκκλησία διεθνώς. Το Βατικανό απαίτησε μια αποκεντρωμένη, πιο δημοκρατική
Εκκλησία, που παραδεχόταν τα σφάλματά της και ενίσχυε φιλικούς δεσμούς με άλλα
δόγματα και θρησκείες. Όμως οι «παραδοσιακοί» πιστεύουν ότι το μέλλον και η
ενότητα της Καθολικής Εκκλησίας μπορούν να διασφαλιστούν μόνο με τη
συγκέντρωση της αρχής στο πρόσωπο του Πάπα. Ο Ιωάννης Παύλος ο Β’ ασπάστηκε
έντονα αυτή τη θέση. Η αγιοποίηση του Πίου του ΙΒ’ είναι πράξη κλειδί για τις
προσπάθειες αποκατάστασης ενός αντιδραστικού παπικού απολυταρχισμού.

Ο Γκάμπελ δεν έχει καταφύγει μέχρι στιγμής σε νομικά μέτρα αλλά η διαδικασία
δολιοφθοράς του βιβλίου μου ξεκίνησε σχεδόν αμέσως. Λίγο μετά τα τηλεφωνήματά
του, ο εκδότης μου στην Αμερική άρχισε να λαμβάνει απειλητικά και προσβλητικά
μηνύματα μέσω του Διαδικτύου καθώς και τηλεφωνήματα από «παραδοσιακούς»
καθολικούς. Στη Ρώμη, πριν διαβάσουν τα χειρόγραφα, δύο ιησουίτες καθηγητές
αποκήρυξαν το βιβλίο ως «εμπαιγμό» της αλήθειας.

Ο Πατσέλι γεννήθηκε το 1876, κυριολεκτικά στη σκιά του Βατικανού. Οι Πατσέλι,
οικογένεια στην υπηρεσία του Πάπα, ήταν πιστοί στις αξιώσεις του παπισμού κατά
τη συγκρότηση του σύγχρονου κράτους της Ιταλίας στα μέσα του 19ου αιώνα. Έξι
χρόνια πριν γεννηθεί ο Ευγένιο, η Αιώνια Πόλη είχε κατακτηθεί… Στην ηλικία
των 23, αιθέρια λεπτός, με μεγάλα σκούρα μάτια και πρόσωπο σκληρό, ο Πατσέλι
χειροτονήθηκε, προορισμένος για μια λαμπρή καριέρα ως δικηγόρος στο Βατικανό.
Κατά το μεγαλύτερο διάστημα της πρώτης δεκαετίας του αιώνα ανασυνέτασσε
εκκλησιαστικό δίκαιο.

Ο Α’ Πόλεμος

Ναζιστικές τιμές. Γερμανοί στρατιώτες παρουσιάζουν όπλα στον παπικό απεσταλμένο στη γερμανική διοίκηση Ρώμης

Αρχικά, περιέπλεξε το Βατικανό σε εντάσεις που συνέβαλαν στο ξέσπασμα του Α’
Παγκοσμίου Πολέμου. Τον Οκτώβριο του 1912, σε συνθήκες άκρας μυστικότητας, ο
Πατσέλι άρχισε να διαπραγματεύεται μια συμφωνία με τη σερβική κυβέρνηση που
έμελλε να υπονομεύσει το αυστρο-ουγγρικό προτεκτοράτο. Τα ντοκουμέντα δείχνουν
ότι για περισσότερο από ένα χρόνο ο Πατσέλι αγνόησε όλες τις προειδοποιήσεις
για τις δυνητικά καταστροφικές συνέπειες της πολιτικής του. Ο πρέσβης του Πάπα
στη Βιέννη του έγραψε στις 13 Φεβρουαρίου, 1913: «Η Αυστρία εμφανίζεται
αποφασισμένη να αντιμετωπίσει σκληρά τη Σερβία, και είναι ευρέως διαδεδομένη η
εκτίμηση ότι μπορεί να συμβεί πόλεμος… Δεν θα ήταν καλύτερα να αφήνατε προς
το παρόν τις διαπραγματεύσεις από το να διακινδυνεύσετε κάτω από αβέβαιες και
επισφαλείς συνθήκες…;». Όμως ο Πατσέλι επέμεινε. Στις 11.30 της 24ης
Ιουνίου, 1914, τέσσερις μέρες πριν από τη δολοφονία στο Σεράγεβο του αρχιδούκα
Φρανς Φερντινάντ της Αυστρίας, εκπρόσωποι της Αγίας Έδρας και της σερβικής
κυβέρνησης υπέγραφαν τη συμφωνία.

13 χρόνια στη Γερμανία

Το 1917, σε ηλικία 41 ετών, ο Πατσέλι χειροτονήθηκε επίσκοπος στην Καπέλα
Σιστίνα. Αναχώρησε αμέσως για τη Γερμανία, όπου παρέμεινε τα επόμενα 13
χρόνια. Έζησε αρχικά στο Μόναχο, όπου και η ενασχόλησή του με κοινωνικές
δραστηριότητες τον κατέστησε ψυχή των δεξιώσεων και των ευχάριστων δείπνων…
Επίσης, συχνά έκανε ιππασία στις επαύλεις εύπορων Γερμανών καθολικών. Την
οικοκυρική ευθύνη του σπιτιού του είχε μια όμορφη καλόγρια από τη Νότια
Γερμανία, η αδελφή Πασκαλίνα Λενέρ. Η αδελφή του Πατσέλι, που μάλωνε συχνά
μαζί της για τη συμπάθεια που της έδειχνε, την περιέγραφε ως scaltrissima ­
πανούργα. Στο Μόναχο οι φήμες έλεγαν ότι ο Πατσέλι δεν την έβλεπε μόνο ως
ιερέας. Ο ίδιος επέμεινε να διεξαγάγει το Βατικανό έρευνα σε ανώτατο βαθμό γι’
αυτές τις «τρομερές συκοφαντίες». Η υπόληψή του βγήκε στην επιφάνεια αλώβητη.
Όμως, δημιούργησε μια στενή συναισθηματική και πνευματική σχέση με έναν
καθολικό ιερέα ονόματι Λούντβιχ Κάας, ο οποίος και έγινε αφοσιωμένος
συνεργάτης του Πατσέλι σε κάθε τομέα της διπλωματίας του Βατικανού στη
Γερμανία. Με την ενθάρρυνσή του, ο Κάας έγινε ο πρώτος ιερωμένος ηγέτης του
Καθολικού Κεντρώου Κόμματος, στην 60χρονη ιστορία του κόμματος. Το 1929
ανακλήθηκε στο Βατικανό από τον Πάπα Πίο τον ΙΑ’ για να απολαύει αξιωμάτων
ισότιμων του υπουργού Εξωτερικών και του πρωθυπουργού.

Ο Πίος ο 12ος αρνήθηκε να καταδικάσει την εισβολή στην Πολωνία

Ενώ διαπραγματευόταν τοπικές συμφωνίες, ο Πατσέλι επεδίωκε συμφωνία και με το
Ράιχ, μεταξύ του Παπισμού και ολόκληρης της Γερμανίας. Ο Πατσέλι βρήκε τελικά
επιτυχή εταίρο για τις διαπραγματεύσεις του με το Ράιχ στο πρόσωπο του Χίτλερ.
Ο Πατσέλι, δρώντας μυστικά, κατέληξε σε συμφωνία με τον Χίτλερ, βάσει της
οποίας ο Παπισμός θα επέβαλλε τον νέο εκκλησιαστικό νόμο στους Γερμανούς
Καθολικούς και θα παραχωρούνταν γενναιόδωρα προνόμια στα καθολικά σχολεία και
τους κληρικούς. Σε αντάλλαγμα, ο Πατσέλι συνεργάστηκε για την αποχώρηση των
Καθολικών από τα κοινωνικά και πολιτικά πράγματα της Γερμανίας. Ο Χίτλερ
επέμεινε ότι η υπογραφή του εξαρτιόταν από την υπερψήφιση εκ μέρους του
Κεντρώου Κόμματος του νόμου που του έδινε δικτατορικές εξουσίες. Ο Κάας,
σκλάβος του Πατσέλι, το αποδέχθηκε. Έπειτα, ο Χίτλερ απαίτησε «εκούσια»
διάλυση του κόμματος, της τελευταίας πραγματικής κοινοβουλευτικής δύναμης στη
Γερμανία. Πάλι ο Πατσέλι ήταν η κινητήριος δύναμη και γι’ αυτήν την τραγική παράδοση.

Αποτέλεσμα, οι Καθολικοί περιήλθαν στο ναζιστικό κόμμα κατά εκατομμύρια,
πιστεύοντας ότι είχε την υποστήριξη του Πάπα. Με την επιμονή της Ρώμης, η
μεγάλη Καθολική Γερμανική Εκκλησία σιώπησε. Ήταν μία οδυνηρή ήττα για τους
Εβραίους. Όπως ο Χίτλερ καυχήθηκε σε ένα υπουργικό συμβούλιο, στις 14 Ιουλίου
1933, η εγγύηση του Πατσέλι ότι δεν θα παρέμβει, επέτρεψε στο καθεστώς να
επιλύσει το Εβραϊκό ζήτημα.

Έπειτα από την εισβολή του Χίτλερ στην Πολωνία, την 1η Σεπτεμβρίου 1939, ο
νέος Πάπας Πίος ο 12ος (εξελέγη σε ηλικία 63 ετών στις 2 Μαρτίου), αρνήθηκε να
καταδικάσει τη Γερμανία φέρνοντας σε αμηχανία τους Συμμάχους… Δεν μίλησε
ούτε και όταν ξέσπασαν εθνικές εκκαθαρίσεις την άνοιξη του 1941, έπειτα από
την εισβολή του Χίτλερ στη Γιουγκοσλαβία και τη σύσταση του καθολικού
φασιστικού κράτους της Κροατίας. Σύμφωνα με πρόσφατες επιστημονικές
εκτιμήσεις, 487.000 ορθόδοξοι Σέρβοι και 27.000 Τσιγγάνοι σφαγιάστηκαν, ενώ
περίπου 30.000 από τους 45.000 Εβραίους δολοφονήθηκαν.

Ο Πατσέλι ούτε είπε ούτε έκανε τίποτα. Είχε αξιόπιστες πληροφορίες για τα
σχέδια των ναζί να εξολοθρεύσουν τους Εβραίους της Ευρώπης, τα οποία είχαν
τεθεί και συζητηθεί τον Ιανουάριο του 1942. Δεν είπε τίποτα.