ΔΡΟΜΟΙ

«Σε ένα εκατομμύριο…

… πρόσωπα δεν θα βρεις δυο που να μοιάζουν μεταξύ τους», διαπίστωνε με
θαυμασμό ο Άγγλος συγγραφέας Τόμας Μπράουν πριν από δυο αιώνες. Πέρα από τα
διαφορετικά χαρακτηριστικά που έχει κάθε ανθρώπινο πρόσωπο, εκείνο που το
κάνει τόσο σημαντικό είναι πως προδίδει σαν καθρέφτης την ανθρώπινη ταυτότητα.
Δηλώνει στη στιγμή ηλικία, φύλο, φυλή, διάθεση. Είναι μια κοινωνική
«υπογραφή». Στο πρόσωπο φαίνονται όλα, έλεγε ο Κικέρων. «Το πρόσωπο εκφράζει
όλα όσα έχουμε μέσα μας: χαρά, φόβο, έκπληξη, οργή, περιφρόνηση, αποστροφή,
ντροπή, πλήξη, θλίψη. Εξαρτιόμαστε από τα “σήματα” που στέλνει, αλλά δεν
είμαστε σε θέση να καταγράψουμε τη γλώσσα του. Παρατηρεί κανείς ένα πρόσωπο
και αμέσως είναι σαν να βλέπει πέρα από αυτό, σαν να φτάνει μέχρι την καρδιά
του ανθρώπου». Αυτά γράφει ο Ντάνιελ Μακνίλ στο βιβλίο του «Το πρόσωπο:
Ιστορίες και μυστικά της ανθρώπινης μορφής» (εκδ. Mondadori).

Η «γεωγραφία»…

… της ανθρώπινης μορφής έχει αναλυθεί από φυσιολόγους, κοινωνιοβιολόγους,
ψυχολόγους, ανθρωπολόγους. Μα πότε ακριβώς γεννιέται η αληθινή και καθεαυτή
ανθρώπινη μορφή; Κάπου στην Αφρική, πριν από 130 χιλιάδες χρόνια, με τον Homo
sapiens. Η ανάπτυξη του εγκεφάλου, γράφει ο πατέρας της εξελικτικής θεωρίας
Κάρολος Δαρβίνος στην «Καταγωγή των ειδών», είναι εκείνη που «καταργεί» τον
πρωτόγονο προγναθισμό: η γνάθος δεν χρειάζεται πια να προεξέχει για να
αρπάζει, να δαγκώνει, να σκοτώνει. Στο βιβλίο του «Η εκδήλωση των
συναισθημάτων στον άνθρωπο και τα ζώα», ο Δαρβίνος λέει ότι η έκφραση του
προσώπου έχει σχέση με την προσαρμογή και την επιβίωση του είδους: είναι ένα
«σήμα» που δηλώνει την ενέργεια, μεταβιβάζει πληροφορίες από τον έναν άνθρωπο
στον άλλο και επηρεάζει τη συμπεριφορά του.

Με τη φυσιογνωμική…

… που αντλεί συμπεράσματα για την ανθρώπινη ψυχή από τα χαρακτηριστικά του
προσώπου, ασχολήθηκε ο Αριστοτέλης στην «Ιστορία των ζώων». Μα κάποιοι θέλησαν
να παρουσιάσουν τη θεωρία της φυσιογνωμικής σαν «επιστήμη». Έτσι «είδαν» μια
σχέση γενετική ανάμεσα στα χαρακτηριστικά του προσώπου και τα συναισθήματα ή
τις σκέψεις του ατόμου. Όπως ο Τσέζαρε Λομπρόζο, που τον περασμένο αιώνα
χρησιμοποίησε ένα «φυσιογνωμικό σύστημα» για να ξεχωρίζει τους εγκληματίες.
Τους ταξινομούσε σε διάφορους «εγκληματικούς τύπους», μετρώντας τις αναλογίες
και τα χαρακτηριστικά του προσώπου (φωτ. αριστερά ο τύπος του μαφιόζου και
δεξιά ο τύπος του εμπρηστή). Οι φυσιογνωμιστές, λέει ο ψυχολόγος Τόμας Άλεϊ,
συνταύτιζαν λανθασμένα τα χαρακτηριστικά του προσώπου με τη συγκρότηση της σκέψης.

Την ιδέα…

… του Δαρβίνου ότι η «γλώσσα του προσώπου» είναι παγκόσμια απέδειξε ο
Αμερικανός ψυχολόγος Πολ Έκμαν. Πήγε γι’ αυτό στη Νέα Γουινέα και μελέτησε τις
«πρωτόγονες» κοινωνίες. Εκεί διαπίστωσε ότι σε μερικά συναισθήματα ­ αυτά που
ονομάζονται πρωτογενή, όπως η ευτυχία, ο φόβος, ο θυμός, η λύπη, η αηδία, η
έκπληξη ­ αντιστοιχούν εκφράσεις του προσώπου που είναι ίδιες σε όλον τον
κόσμο. Αντίθετα με όσους θέλησαν να εφαρμόσουν τις θεωρίες του Λομπρόζο στην
πολιτική, με ρατσιστικά πογκρόμ, εθνικές εκκαθαρίσεις, πολιτιστικές
προκαταλήψεις, ο άνθρωπος φαίνεται πως χαίρεται ή λυπάται, θυμώνει ή φοβάται
παντού το ίδιο και πως το δείχνει πάντα το ίδιο, μιλώντας πάντα την ίδια
παγκόσμια «γλώσσα του προσώπου».