Το ΝΑΤΟ δεν μπορεί να υπάρξει όπως το ξέραμε

Δεν πέρασαν τρεις μήνες από τον θρίαμβο του ΝΑΤΟ στο Κοσσυφοπέδιο και ένα
παράδοξο, αλλά ενοχλητικό ερώτημα προβάλλει επίμονα: Μήπως το Κοσσυφοπέδιο
σήμανε το τέλος του ΝΑΤΟ όπως το ξέραμε;

Για την Αμερική, η Ατλαντική Συμμαχία ­ ο μοναδικός θεσμικός δεσμός του Νέου
Κόσμου με την Ευρώπη ­ ενσάρκωνε τους δύο ακρογωνιαίους λίθους της
αμερικανικής πολιτικής: ασφάλεια και δημοκρατία. Για τους Ευρωπαίους, το ΝΑΤΟ
παρείχε στη Βρετανία το πλαίσιο για την «ειδική σχέση» της με την Αμερική,
έδινε στη Γερμανία ένα καταφύγιο για τον από Ανατολάς κίνδυνο, διασφάλιζε τη
Γαλλία από τις μεταβολές στις γεωπολιτικές ισορροπίες και ανταποκρινόταν στον
ατλαντικό συναισθηματικό προσανατολισμό του λαού της Ιταλίας.

Χένρι Κίσινγκερ. Ο πρώην υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ κατά την ομιλία του στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης, όπου αναγορεύτηκε σε επίτιμο διδάκτορα. Σήμερα είναι πρόεδρος της εταιρείας συμβούλων επιχειρήσεων Kissinger Associates

Όμως, απροσδόκητα, η πρώτη κοινή στρατιωτική επιχείρηση της Συμμαχίας
πυροδότησε εκκλήσεις για μεγαλύτερη ευρωπαϊκή ανεξαρτησία. Το μελάνι στη
συμφωνία για την κατάπαυση του πυρός στο Κοσσυφοπέδιο δεν είχε ακόμη
στεγνώσει, όταν, στις 15 Ιουνίου, στην Κολωνία, οι δεκαπέντε Ευρωπαίοι ηγέτες
επαναβεβαίωσαν ότι είναι επιτακτική ανάγκη να δημιουργηθεί μια χωριστή
στρατιωτική δύναμη που θα μπορεί να δρα χωρίς τις ΗΠΑ και χωρίς την έγκριση
του ΝΑΤΟ. Η συγκυρία γι’ αυτή την αιφνίδια έκκληση για αυτονόμηση είναι
τουλάχιστον παράξενη. Η ευρωπαϊκή αντίδραση θα είχε νόημα αν οι Ευρωπαίοι
σύμμαχοι ένιωθαν πως είχαν συρθεί παρά τη θέλησή τους στον πόλεμο ή αν είχαν
προβλήματα από τις συνέπειές του. Όμως, τίποτα από αυτά δεν ισχύει.

Το μοναδικό κίνητρο των Ευρωπαίων ηγετών για να αναπτύξουν την ικανότητα
αυτόνομης δράσης δεν μπορεί παρά να είναι η επιθυμία τους να αποφύγουν την
αμερικανική κηδεμονία και να αυξήσουν την ευρωπαϊκή διαπραγματευτική ισχύ. Αν
αυτές οι εκκλήσεις εξέφραζαν την επιθυμία για μεγαλύτερη συμμετοχή στην κοινή
δράση ή αποτελούσαν προειδοποίηση για την αμερικανική πρωτοκαθεδρία, θα
συνέβαλαν στην αποτελεσματικότητα της Συμμαχίας. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε
σημαντικές αμυντικές δαπάνες (τριπλάσιες τις υπολογίζουν οι ειδικοί) ή μία
τεράστια προσπάθεια αμυντικού εκσυγχρονισμού. Γιατί, αν η ευρωπαϊκή αμυντική
προσπάθεια αποτύχει, απλώς θα αυξηθεί η δυσαρέσκεια για την αμερικανική
κυριαρχία. Και αν η έκκληση για ανεξαρτησία καθοδηγηθεί από αντιαμερικανικά
κίνητρα, θα οδηγήσει τη Συμμαχία σε εκείνους ακριβώς τους ανταγωνισμούς που
παραλίγο να καταστρέψουν την Ευρώπη πριν από την ίδρυση του ΝΑΤΟ, το 1949. Η
νέα ευρωπαϊκή επιθυμία για αυτονομία αντικατοπτρίζει την κυριότερη πρόκληση
για την Ατλαντική Συμμαχία: τη σύγχυση που επικρατεί για τους σκοπούς της. Στο
Κοσσυφοπέδιο, η Συμμαχία εγκατέλειψε τον ιστορικό αμυντικό χαρακτήρα της,
επιμένοντας να καταλάβει την επαρχία ενός κράτους εναντίον του οποίου δεν είχε
κηρύξει τον πόλεμο. Και σαν να μην έφθανε αυτό, ζήτησε το δικαίωμα ελευθερίας
κινήσεων των ΝΑΤΟϊκών στρατευμάτων σε όλη τη Γιουγκοσλαβία.

Αυτή η αιφνίδια εγκατάλειψη της έννοιας της εθνικής κυριαρχίας, μαζί με μια
επιθετική διπλωματία, σήμανε την έλευση μιας νέας μορφής εξωτερικής πολιτικής
που είχε για κίνητρά της την εσωτερική πολιτική και την επίκληση γενικών
ηθικών συνθημάτων. Όμως, η μόνιμη εφαρμογή μιας τέτοιας πολιτικής δεν είναι
απλή υπόθεση.

Στην εκδοχή Κλίντον – Μπλερ της συμμαχικής πολιτικής, το ΝΑΤΟ πρέπει να δρα
μόνο και μόνο επειδή είναι η μοναδική δύναμη. Όμως, αυτό είναι ασυμβίβαστο με
την έννοια της αμυντικής συμμαχίας. Όταν πια τα σύνορα χάσουν την ιδιότητα του
απαραβίαστου, ποιος θα καθορίζει το casus belli για τους νέους ανθρωπιστικούς
πολέμους; Αν το ΝΑΤΟ τεθεί υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, θα υπόκειται στο ρωσικό ή
το κινεζικό βέτο. Από την άλλη μεριά, αν το ΝΑΤΟ επιμένει να καθορίζει μόνο
του τη νομιμότητά του, θα αντιμετωπίσει την αντίθεση του υπόλοιπου κόσμου.

Η Συμμαχία σε πολιτικό δίλημμα

Μετά τον πόλεμο στο Κοσσυφοπέδιο, η Συμμαχία έμαθε ότι ακόμη και οι δίκαιοι
πόλεμοι μπορεί να είναι αμφιλεγόμενοι. Ένας πόλεμος που έγινε για να ανακόψει
μια εθνοκάθαρση, κατέληξε αντικαθιστώντας τη μια εθνοκάθαρση με μια άλλη.
Επίσης, έβαλε τη Συμμαχία σε ένα πολιτικό δίλημμα: αν θα πρέπει να κάνει το
Κοσσυφοπέδιο προτεκτοράτο του ΝΑΤΟ σύμφωνα με την απόφαση του ΟΗΕ ή να
επιτρέψει την ανεξαρτησία του. Το πρώτο, εγγυάται συγκρούσεις μεταξύ του
τοπικού πληθυσμού στα πρότυπα της Σομαλίας και το δεύτερο, μια χρόνια
βαλκανική κρίση στην οποία το αίτημα για μια μεγάλη Αλβανία θα απειλεί τη
σταθερότητα της πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας και ίσως και
άλλων χωρών. Αν η Ατλαντική Συμμαχία δεν θέλει να είναι ένα απομεινάρι του
παρελθόντος, θα πρέπει να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα: Πώς πρέπει να
καθορίζονται οι στρατηγικές απειλές στην παγκόσμια τάξη; Ποιες πολιτικές
μεταβολές είναι ανεπίτρεπτες για λόγους ασφαλείας; Και πόσο πρέπει να
διευρυνθεί και να ενισχυθεί η πολιτική δομή του ΝΑΤΟ;