Οι κυρίες του σπιτιού έκλεισαν την πόρτα στα ναρκωτικά

Η πόρτα ανοίγει. Ένα ξύλινο περιποιημένο παρκέ οδηγεί τα βήματα σ’ ένα
ψηλοτάβανο δωμάτιο με ανοιχτά παράθυρα. Στο τραπεζάκι έχει φλιτζάνια με καφέ,
οι κουρτίνες ανεμίζουν, ένας σκύλος παιχνιδιάρης κουνάει την ουρά του και το
ραδιόφωνο παίζει χορευτικά. Μήπως κάναμε λάθος στο… σπίτι;

Ύστερα από δυόμισι χρόνια αθόρυβης και διακριτικής λειτουργίας, το Πρόγραμμα
Απεξάρτησης Γυναικών, το οποίο σχεδιάστηκε από την επιστημονική ομάδα του 18
ΑΝΩ, ανοίγει για πρώτη φορά την πόρτα του στη δημοσιότητα. Δέκα γυναίκες
ηλικίας 18 έως 40 χρόνων ζουν επί έξι μήνες σε μια επιβλητική μονοκατοικία
κάπου στα βόρεια προάστια, τριγυρισμένη από πεύκα και μανόλιες, μακριά από τις
ουσίες της εξάρτησης, το αλκοόλ, αλλά και την επικοινωνία με τους «έξω». Είναι
όσες αποφάσισαν να παρακολουθήσουν την «κλειστή φάση» του προγράμματος, όχι
στο μεικτό τμήμα που στεγάζεται στα κτίρια του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου
Αττικής, αλλά στον ξενώνα που ξεκίνησε να λειτουργεί πειραματικά από το ’97
και απευθύνεται μόνο σε γυναίκες. Το μοναδικό στη χώρα μας.

Έξι μήνες ζουν στο ίδιο σπίτι. Χωρίς επισκεπτήριο, τηλέφωνο, αλληλογραφία. Λειτουργούν σε ομάδες, ακολουθούν το πρόγραμμα και μαθαίνουν να συνυπάρχουν μακριά από τις ουσίες της εξάρτησης

Η εμπειρία είναι επίσης μοναδική. Κι ας αντιμετωπίστηκε στην αρχή με
επιφύλαξη. «Μόνο γυναίκες; Όταν το άκουσα το απέρριψα. Μου φάνηκε αδιανόητο να
συνυπάρξω σ’ ένα χώρο αναγκαστικά για έξι – εφτά μήνες μόνο με γυναίκες. Ήρθαν
στο μυαλό μου διάφορα, όπως τσακωμοί, ανταγωνισμοί, ξέρεις, τα γνωστά. Μου
πρότειναν να προσπαθήσω κι αν δεν μ’ αρέσει, να φύγω. Και ήρθα».

Έφτασε μ’ ένα ταξί έξω από τη μονοκατοικία που μισοκρύβεται από τα πεύκα. Τη
23χρονη Λία που σήμερα έχει πλέξει με πολύχρωμα κοτσιδάκια τα μαλλιά, συνόδευε
η θεραπεύτριά της. Της άνοιξαν την πόρτα χαμογελώντας νέες κοπέλες,
συνομήλικές της. Της έφτιαξαν καφέ και την κέρασαν πασταφλόρα. «Ξαφνικά ένιωσα
ζεστά κι ας ήμουν προκατειλημμένη. Είδα τον χώρο. Σε τίποτα δεν μου θύμιζε
νοσοκομείο ή φυλακή. Κι αποφάσισα να μείνω».

Μια μαρμάρινη σκάλα οδηγεί σε τρία ευρύχωρα υπνοδωμάτια στον επάνω όροφο, τα
οποία μοιράζονται δέκα κοπέλες. Η Βάνα, η Ανθή, η Ματίνα, δύο Μαρίες, η Όλγα,
η Λία, η Μαριλένα, η Βάσω και η άλλη Βάσω. Συνολικά από την αρχή του
προγράμματος έχουν μπει στον ξενώνα περίπου 50 γυναίκες. Κατανέμονται σε
ομάδες και συμβιώνουν σ’ αυτό το ξεχωριστό σπίτι ­ δωρεά της ηλικιωμένης
ιδιοκτήτριας τον πρώτο χρόνο, με μειωμένο ενοίκιο τους επόμενους ­ επί έξι μήνες.

Σ’ αυτό το διάστημα δεν επιτρέπεται να δεχτούν επισκεπτήριο, να τηλεφωνήσουν
και να βγουν έξω (παρά μόνο με συνοδεία). Επίσης σε όλη τη διάρκεια της
θεραπείας απαγορεύονται η λήψη τοξικών ουσιών (και του αλκοόλ), οι σεξουαλικές
σχέσεις και η άσκηση βίας (ακόμα και λεκτικής). Η πόρτα όμως είναι ανοιχτή.

«Ξέρω ότι ανά πάσα στιγμή μπορώ να φύγω», λέει η Ματίνα. «Δεν με κρατούν εδώ
παρά τη θέλησή μου. Κάποιες ήρθαν για δυο – τρεις μέρες και έφυγαν. Για να
μείνεις πρέπει να το αποφασίσεις και να το πιστέψεις. Κι αν μείνεις είναι
σημαντικό να είσαι “μέσα” πραγματικά σ’ αυτό που γίνεται εδώ».

Για τη Ματίνα ο «πάτος» του πηγαδιού ήταν η Ομόνοια. Πέρασε από εκεί για ένα
διάστημα. «Δεν είναι εύκολο να είσαι καθαρός. Όμως το δυσκολότερο είναι οι
σχέσεις. Να μάθεις ξανά να εμπιστεύεσαι, να μιλάς, να ανοίγεσαι. Αυτό
προσπαθούμε εδώ. Εδώ κατάλαβα ότι το να είμαι μόνη μου, να απομονώνομαι, δεν
οδηγεί πουθενά. Κι όχι, δεν μου λείπει τίποτε από τη ζωή που είχα έξω». Και η
«γυναικεία» ιδιαιτερότητα; Για όλες σχεδόν τις γυναίκες υπήρξε μια καχύποπτη
στάση στην αρχή, μόνο και μόνο στην ιδέα. «Όμως υπάρχει γυναικεία
ιδιαιτερότητα», θα πει κάποια στιγμή η Όλγα. «Ακόμα και στους λόγους που
οδηγούν στη χρήση. Οι γυναίκες αναζητούν δύναμη για να τα βγάλουν πέρα μέσα
από τις ουσίες, οι άντρες αναζητούν τη φυγή. Δεν είναι το ίδιο». Σύμφωνα με τα
στοιχεία από το μεικτό πρόγραμμα απεξάρτησης του ΨΝΑ (18 ΑΝΩ), μολονότι
αυξάνεται ο αριθμός γυναικών που πηγαίνουν στον Συμβουλευτικό Σταθμό και
ζητούν βοήθεια, τελικά πολύ λίγες από αυτές εντάσσονται στο πρόγραμμα.

Μία στις τέσσερις, συγκεκριμένα. Όμως οι γυναίκες ολοκληρώνουν το πρόγραμμα
και εντάσσονται ευκολότερα στην κοινωνία σε σύγκριση με τους άντρες (74% οι
γυναίκες, 54% οι άνδρες), ενώ υποτροπιάζουν σε μικρότερο βαθμό (1,7% οι
γυναίκες, 7% οι άνδρες).

«Όλα αυτά τα στοιχεία μάς προβλημάτισαν έντονα κάποια στιγμή», εξηγεί η
ψυχίατρος κ. Κατερίνα Μάτσα, υπεύθυνη του προγράμματος απεξάρτησης. «Και μας
υποχρέωσαν να απαντήσουμε καταφατικά στο ερώτημα “Χρειάζεται ειδικό πρόγραμμα
για εξαρτημένες γυναίκες στον ελληνικό χώρο;”». Η κ. Μάτσα ξεκαθαρίζει πως η
δημιουργία του Ειδικού Προγράμματος δεν υποκρύπτει μια αντίληψη διακρίσεων εις
βάρος της εξαρτημένης γυναίκας, «μια αντίληψη που θεωρεί ότι ως γυναίκα “έχει
ειδικές ανάγκες” που την κάνουν ανίκανη να σταθεί σε μεικτό πρόγραμμα.
Αντίθετα, αποτελεί το μεγάλο τεστ της ευαισθησίας μας απέναντι στις
ιδιαιτερότητες που παρουσιάζουν οι εξαρτημένες, διπλά καταπιεσμένες γυναίκες,
ιδιαιτερότητες που δεν επιτρέπουν την εφαρμογή του ίδιου για όλες,
προκαθορισμένου και τυποποιημένου, θεραπευτικού μοντέλου. Τεστ ευαισθησίας
απέναντι στη μοναδικότητα της κάθε περίπτωσης, σεβασμού ­ σε τελική ανάλυση ­
του προσωπικού τους αδιεξόδου και του ψυχικού τους πόνου».

Τα παράθυρα είναι ανοιχτά και οι πόρτες ανοιχτές. Αν κάποια από τις γυναίκες το αποφασίσει μπορεί να φύγει. Μόνο η θέλησή της την κρατάει στο πρόγραμμα… Όσες το ολοκλήρωσαν, πάντως, νοσταλγούν τις μέρες της φιλίας και της προστατευμένης στέγης…

Ξυπνάνε με μουσική. Το εγερτήριο είναι καθορισμένο στις 7 το πρωί. Καθημερινά
όμως μια ομάδα δύο γυναικών ξυπνάει μισή ώρα νωρίτερα για να αναλάβει την
προετοιμασία του πρωινού. Το καλοκαίρι το τραπέζι στρώνεται έξω στον κήπο.

«Αυτό που με εντυπωσίασε μόλις έφτασα εδώ ήταν η ατμόσφαιρα» λέει η Ανθή.
«Είναι σαν οικογένεια. Έχουμε ομάδες εργασίας και μία ομάδα που βγάζει τις
βάρδιες. Μόνες μας αποφασίζουμε, υπάρχει αυτοδιαχείριση. Καθημερινά αλλάζει η
βάρδια του σέρβις και μία φορά την εβδομάδα έχεις ρεπό».

Ένα μπολ παγωμένο γιαούρτι με ροδάκινο καταφθάνει από την κουζίνα, οι κοπέλες
ρωτάνε «πώς είναι, πάγωσε;» με έγνοια. Οι περισσότερες από αυτές δεν είχαν
ποτέ πριν ασχοληθεί με οτιδήποτε άλλο εκτός από την έγνοια της χρήσης. Τώρα
έχουν να φροντίσουν ένα ολόκληρο σπίτι, έχουν την ευθύνη της καθαριότητάς του,
της προετοιμασίας του φαγητού, της τροφοδοσίας, μέχρι και ομάδα φροντίδας του
Μπόμπο υπάρχει, του σκύλου-μασκότ του προγράμματος. Στις ομάδες δημιουργίας
ασχολούνται με ζωγραφική, με κατασκευές, με τη βιβλιοθήκη, ακόμα και με πλέξιμο.

«Εδώ μαθαίνω να αγαπάω τον εαυτό μου και να φροντίζω το σώμα μου» λέει η Λία.
Με ένα τσιγάρο στο χέρι μιλάει «για την απίστευτη μιζέρια της Ομόνοιας», είναι
μόλις 28 χρόνων και έχει την εμπειρία δεκατριών χρόνων χρήσης. «Η πρώτη μου
επαφή με ένα πρόγραμμα ήταν τα παιδιά του ΟΚΑΝΑ που κάνουν street-work.
Θυμάμαι ένα παιδί, τον Τάσο, που με πλησίασε και μου μίλησε. Ήταν πολύ
ανθρώπινος, μου έκανε εντύπωση. Πήγα στο ΚΕΘΕΑ, ήμουν εκεί επτά μήνες καθαρή,
αλλά τελικά ξανάρχισα. Τώρα προσπαθώ από την αρχή. Δεν ήξερα γιατί έπινα. Όλα
ήταν ένα κουβάρι μέσα μου. Με τη βοήθεια του θεραπευτή μου και της ομάδας
προσπαθώ να ξεδιαλύνω τους λόγους που με οδήγησαν στη χρήση. Και σιγά-σιγά
νομίζω πως το καταφέρνω. Θέλω να βγάλω τη μιζέρια από μέσα μου κι εδώ που δεν
είναι ούτε νοσοκομείο ούτε φυλακή αλλά ένα σπίτι, νιώθω ασφάλεια».

Οι σχέσεις έρχονται ξανά και ξανά στη συζήτηση. Με όλες τις κοπέλες. Η απουσία
τους είναι αυτή που τονίζεται περισσότερο, η προσπάθεια να μάθουν από την
αρχή. Για τη Ματίνα «είναι καλύτερα εδώ που είμαστε μόνο γυναίκες γιατί σ’ ένα
μεικτό πρόγραμμα μπαίνουν διάφορα στοιχεία, τα οποία τελικά είναι δυνατόν να
σε κρατήσουν πίσω».

Μιλάει για τα συναισθήματα που αναπόφευκτα δημιουργούνται μεταξύ ανδρών και γυναικών.

«Και τελικά σε μια ομάδα όπου λες τα πάντα δεν ξέρεις πώς θα λειτουργήσει
αυτό. Σε βλέπει ο άλλος και μπορεί στο πρόσωπό σου να καθρεφτίζεται η μητέρα
του, μια παλιά σχέση ή να υπάρχει η προσδοκία ενός έρωτα. Κι έπειτα είναι και
το σεξ. Όλα αυτά είναι δύσκολο να αγνοηθούν».

«Η ηρωίνη μπορεί να σε διεκδικήσει ανά πάσα στιγμή»

Είδαν την πόρτα του σπιτιού που τις φιλοξένησε για έξι μήνες να κλείνει πίσω
τους. Η Λεμονιά, η Πέγκυ και η Μαρία είναι τρεις από τις γυναίκες που
ολοκλήρωσαν το πρόγραμμα και τώρα βρίσκονται στο στάδιο της επανένταξης. Η
δική τους ματιά έχει ιδιαίτερο βάρος τώρα που βλέπουν με κάποια απόσταση αυτό
που έζησαν εκεί.

«Ηταν θετικό που ήμασταν μόνο γυναίκες» λέει η Λεμονιά. «Η ουσία σε διεκδικεί
ανά πάσα στιγμή, μπορεί να σε διεκδικήσει μέσα από πρόσωπα και πράγματα. Η
ηρωίνη με διεκδίκησε μέσα από τα παιδιά μου, μέσα από τις σχέσεις μου.

Είναι δύσκολο να ελέγξεις το συναίσθημα και το συναίσθημα μπερδεύει τα
πράγματα, μπορεί να σου δώσει άλλοθι.

Μόνες μας οι γυναίκες έχουμε μεγαλύτερη δύναμη και μπορούμε πιο άνετα να
εξωτερικεύσουμε τον εαυτό μας».

«Για μένα εκείνη η εποχή ήταν ό,τι καλύτερο έχω κάνει για τον εαυτό μου» λέει
η Πέγκυ.

«Νόμιζα ότι ήμουν ένα άτομο κοινωνικό κι εκεί κατάλαβα ότι είμαι μόνη και η
μοναξιά μου προέρχεται από μένα.

Εκεί συνειδητοποίησα το πρόβλημα και έμαθα να έχω αληθινές σχέσεις. Εκεί
πέρασα την ωραιότερη Πρωτοχρονιά. Είχαμε κάνει μπουφέ, δωράκια η μια στην
άλλη, χορέψαμε και γελάσαμε. Οταν βγήκα δεν με περίμενε κανείς, τώρα ζω με μια
ηλικιωμένη θεία μου. Εχω αλλάξει. Τώρα, μετά είκοσι τρία χρόνια, ζω τη ζωή που
άφησα πίσω μου στα 18 μου χρόνια».

Η Μαρία που ολοκλήρωσε το πρόγραμμα τον περασμένο Μάιο δεν κρύβει πως σε
κάποιες στιγμές δύσκολες νοσταλγεί ιδιαίτερα την ατμόσφαιρα του σπιτιού.

«Μπορεί να ήταν δύσκολα, όμως η ανάμνηση είναι γλυκιά. Για μας που τελειώσαμε
δεν επιτρέπονται οι επισκέψεις και γενικά η φιλοσοφία είναι πως το σπίτι για
μας είναι ένα πέρασμα.

Όμως η προσπάθεια να κρατηθείς καθαρή και κυρίως να βρεις τον εαυτό σου
στιγματίζει όλη σου τη ζωή».

Η γυναικεία όψη της εξάρτησης

* Οι όροι της ζωής των γυναικών είναι χειρότεροι απ’ αυτούς των εξαρτημένων
ανδρών. Αρκεί να αναφέρουμε ότι περίπου το 1/3 αυτών είναι άστεγες και το 95% άνεργες.

* Σχεδόν ο μισός πληθυσμός καταφεύγει στην πορνεία για να εξασφαλίσει τη δόση
του και τα μέσα επιβίωσής του. Το αντίστοιχο ποσοστό στους άνδρες είναι πολύ
μικρότερο, σχεδόν 6%.

* Το ποσοστό μόλυνσης με τον ιό του AIDS είναι μεγάλο (14-48%), μεγαλύτερο από
των ανδρών.

* Η εξάρτηση από τις ουσίες συνυπάρχει με κάποια ψυχική διαταραχή (κατάθλιψη
που μπορεί να οδηγήσει και σε απόπειρες αυτοκτονίας, ψυχογενή ανορεξία ή
βουλιμία, κρίσεις πανικού κ.λπ.) σε μεγαλύτερο ποσοστό απ’ ό,τι στους άνδρες.

Παρατηρείται επίσης μεγαλύτερη συχνότητα εξαρτήσεων και ψυχικών διαταραχών και
σε άλλα μέλη της οικογένειας.

* Υπάρχει ιστορικό κακοποίησης ­ σεξουαλικής και άλλης ­ κατά την παιδική τους
ηλικία, μέσα και έξω από την οικογένεια σε μεγαλύτερη συχνότητα απ’ ό,τι στους άνδρες.

* Οι εξαρτημένες γυναίκες γίνονται συχνότερα αντικείμενα βίας και
εκμετάλλευσης από τον σεξουαλικό τους σύντροφο.

* Δέχονται μεγαλύτερη απόρριψη από την πατρική τους οικογένεια, αλλά και από
τον κοινωνικό τους περίγυρο.

* Έχουν σε μεγαλύτερο ποσοστό (50%) παιδιά που τα μεγαλώνουν μόνες, χωρίς
καμία στήριξη από την οικογένεια ή από αλλού.

Τα στοιχεία αφορούν την Ελλάδα και ανακοινώθηκαν στην τριήμερη συνάντηση
«Women and Drugs» που διοργάνωσε η πανευρωπαϊκή οργάνωση Toxicomanies – Europe
– Echanges – Etudes, τον Μάρτιο του ’97.