Η γοητεία της «Νέας Οικονομίας»

Παρά την γκρίνια και τις κραυγές απαξίωσης των νοσταλγών του παρελθόντος, η
Ελλάδα μαζί με τον υπόλοιπο δυτικό κόσμο διεισδύει όλο και γρηγορότερα στον
γοητευτικό κόσμο της «νέας οικονομίας». Στην καινούργια εποχή που ανατέλλει,
το εισόδημα και η εργασία δεν θα περιγράφονται με τα μέσα της απομακρυνόμενης
βιομηχανικής εποχής. Τότε η έννοια της «δουλειάς» ταυτιζόταν με τη μετακίνηση
αγαθών επάνω ή κοντά στην επιφάνεια της Γης. Και η «παραγωγή» μπορούσε να
μετρηθεί σε ποσοτικές κλίμακες, να αποθηκευθεί σε γιγαντιαίες αποθήκες, να
εκφορτωθεί σε μεγάλες αποβάθρες και να φορτωθεί σε καρβουνοκίνητα ή
ηλεκτροκίνητα σιδηροδρομικά βαγόνια.

Στα χρόνια της νέας οικονομίας που αρχίσαμε να διανύουμε, οι πολίτες
συναλλάσσονται, συγγράφουν, σχεδιάζουν, συζητούν, συνθέτουν και κυρίως
δημιουργούν. Όλες αυτές οι δραστηριότητες που προσθέτουν αξία στην οικονομία
μιας χώρας δεν προέρχονται από το έδαφος. Και οι «εργαζόμενοι» της νέας εποχής
σπάνια κατασκευάζουν κάτι. Η παραγωγικότητά τους προέρχεται από τον εγκέφαλο
και τις γνώσεις τους. Και δεν στηρίζεται στις χειρονακτικές τους δυνατότητες
και τη φυσική τους παρουσία. Τα προσόντα που απαιτούνται είναι ιδέες, γνώση,
εξειδίκευση, ταλέντο και δημιουργικότητα.

Αυτονόητα η νέα οικονομία ανατρέπει τις παραδοσιακές αντιλήψεις της Αριστεράς
περί «εκμετάλλευσης». Ποιανού ακριβώς την υπεραξία εκμεταλλεύεται όποιος
διακυβεύει τα εισοδήματά του με επενδυτικές διακινδυνεύσεις στο Χρηματιστήριο,
σε ομόλογα, σε derivatives και σε options; Ο «εργαζόμενος της γνώσης» δεν
συμβάλλει με την 8ωρη απασχόλησή του στην κατασκευή κάποιου προϊόντος επί του
οποίου ο εργοδότης εξασφαλίζει κάποιο πρόσθετο αδικαιολόγητο κέρδος.
Αντιθέτως, με την εξειδικευμένη του γνώση παράγει ένα αυτόνομο προϊόν ασκώντας
εξουσία στον εργοδότη ­ αν υπάρχει ­ με το μονοπώλιο που ασκεί πάνω στη
συγκεκριμένη γνώση. Όπως οι μεγάλοι αθλητές ακριβοπληρώνονται για την προσφορά
τους στην αθλητική εταιρεία που ανήκουν, έτσι και ο «εργαζόμενος της γνώσης»
θα ακριβοπουλάει την αποκτημένη του εξειδίκευση στον πλειοδοτούντα εργοδότη.

Σε κάθε κλάδο παραγωγής οι κατεστημένες επιχειρηματικές μονάδες αισθάνονται
την απειλή καινούργιων ανταγωνιστών, που μειονεκτούν βέβαια σε ακίνητα
περιουσιακά στοιχεία και σε ρευστό χρήμα, αλλά πλεονεκτούν σημαντικά στα
καινούργια ανταγωνιστικά εργαλεία, δηλ. στη δημιουργικότητα, στην ευελιξία,
στην πρωτότυπη σκέψη, στις νέες τολμηρές πρωτοβουλίες. Η σύλληψη και η
ταχύτατη προβολή μιας ιδέας μπορεί σήμερα να έχει πολλαπλάσια οικονομική
σημασία από τη μακροχρόνια προετοιμασία μιας επένδυσης σε εκμετάλλευση γης ή
σε βαριά στατική τεχνολογία. Η ικανότητα επικοινωνίας και η αξιοποίησή της
εικόνας μεταφράζεται σε επιχειρηματική επιτυχία σήμερα πολύ πιο αποδοτικά απ’
ό,τι στο παρελθόν επετύγχανε η στήριξη από κάποια τράπεζα ή η εξασφάλιση, μέσω
της εύνοιας του κράτους, κάποιων σταθερών αγορών.

Όπως με επιτυχία σημειώνει ο Τσαρλς Λέντμπιτερ για τη Βρετανία, «η φήμη
αποτελεί τη βάση των πιο σημαντικών σήμερα βιομηχανιών: της διασκέδασης, της
μουσικής και των σπορ… Η Βρετανία κερδίζει σήμερα περισσότερα από τις
εξαγωγές ροκ μουσικής παρά από τον χάλυβα» («Living on Thin Air: The New
Economy», Λονδίνο, 1999). «Ο πλούτος, που στο παρελθόν αποτελούσε το προνόμιο
των αριστοκρατών γαιοκτημόνων και των μεγαλοβιομηχάνων, σήμερα βρίσκεται στα
μίντια, στη μόδα, στο styling και στη διάσημη φίρμα. Ο πρόεδρος Κέννεντυ έγινε
γνωστός στον κόσμο ολόκληρο από τις αξέχαστες φράσεις του. Η Coca-Cola, τα
McDonalds, η Nike και ο Calvin Klein είναι γνωστοί στην υφήλιο από τα
πετυχημένα επιχειρηματικά τους σύμβολα…» (του ιδίου «Breath of thin air…»,
«Financial Times», 10-7-99).

Στη νέα οικονομία βέβαια ενδημεί το ρίσκο, η αβεβαιότητα, η ρευστότητα και η
ανασφάλεια. Όταν όμως το παρόν συνεχώς επεξεργάζεται καινούργιες επιλογές, θα
ήταν περίεργο το μέλλον να είναι σταθερό και σίγουρο. Αυτή όμως είναι και η
γοητεία της νέας οικονομίας: η δυνατότητα που έχει κάποιος να αντικρύσει την
αβεβαιότητα σαν ευκαιρία και όχι σαν απειλή. Πώς είναι δυνατόν να υποστηρίζουν
ορισμένοι ότι απέτυχε ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός, όταν μέσα ακριβώς από τη
δυναμική που αυτός δημιούργησε αναδείχθηκε η πραγματικότητα της νέας
οικονομίας; Και με αποτελέσματα εξαιρετικά θεαματικά. Η αμερικανική οικονομία
διανύει τη μακρύτερη περίοδο ανάπτυξης των τελευταίων 100 περίπου ετών με
δημοσιονομικά πλεονάσματα, συνεχή αύξηση της απασχόλησης και μείωση της
ανεργίας, δυναμική αύξηση της παραγωγικότητας και με μια αγορά που εκδηλώνει
εντυπωσιακούς ρυθμούς κατανάλωσης. Είναι χαρακτηριστικό πως η αμερικανική
αγορά απορρόφησε από μόνη της την κρίση των οικονομιών της Ασίας, στήριξε όσες
οικονομίες της Λατινικής Αμερικής πέρασαν σοβαρούς κλυδωνισμούς και
εξακολουθεί να αποτελεί τη βασική κινητήριο οικονομική δύναμη ολόκληρης της υφηλίου.

Εξίσου ικανοποιητική είναι και η απόδοση όσων άλλων οικονομιών υιοθέτησαν τις
αρχές της οικονομίας της αγοράς και βαδίζουν προς τις εφαρμογές της νέας
οικονομίας. Μειωμένη ανεργία, σημαντικοί ρυθμοί ανάπτυξης, ισχυρή κατανάλωση
και ασφαλή συστήματα κοινωνικής προστασίας χαρακτηρίζουν χώρες όπως η
Βρετανία, η Νέα Ζηλανδία, η Ολλανδία και ο Καναδάς. Ακόμα και η Ελλάδα, αφού
ξεπέρασε κάποιες προκαταλήψεις αδόκιμου οικονομικού προστατευτισμού και
κρατικής επιχειρηματικής δράσης, αρχίζει να βελτιώνει σιγά σιγά τη θέση της.
Τα προβλήματα βέβαια εδώ είναι ακόμη τεράστια, λόγω κυρίαρχων κρατικιστικών
αντιλήψεων και καθυστέρησης στο ξεκίνημα των μεταρρυθμίσεων, αλλά η καταρχήν
πρόθεση για ριζοσπαστικές αλλαγές φαίνεται να υπάρχει.

Μια καινούργια μελέτη που είναι υπό δημοσίευση στη Βρετανία γελοιοποιεί τον
μύθο περί δήθεν αύξησης της φτώχειας στα μετά τη Θάτσερ χρόνια. Όπως σημειώνει
ο Ντόμινικ Ντόμπσον («The Wealth of the Nation», Harper Collins, Λονδίνο
1999), οι Βρετανοί περνούν σήμερα θεαματικά καλύτερα από την εποχή των
Εργατικών κυβερνήσεων, πριν δηλαδή έρθει η κ. Θάτσερ στην εξουσία. Μονάχα το
1/10 του εργαζόμενου πληθυσμού έχει εισόδημα μειωμένο σε σχέση με την τότε
περίοδο. Μάλιστα, το μισό του βρετανικού πληθυσμού αύξησε τα χρόνια αυτά τα
εισοδήματά του από 30 έως 68%, ενώ και τα 3/5 του υπόλοιπου μισού πληθυσμού
είδαν την οικονομική τους κατάσταση να βελτιώνεται σε ποσοστό 12-28%. Σύμφωνα
μάλιστα και με την έρευνα του Institute of Fiscal Studies, που μόλις δόθηκε
στη δημοσιότητα, τα πράγματα φαίνεται να είναι πολύ καλύτερα απ’ ό,τι όλες οι
μελέτες δείχνουν. Κι αυτό διότι οι μέχρι σήμερα έρευνες «φούσκωναν» τις
πληθωριστικές πιέσεις παραπάνω από το κανονικό, μια και δεν υπολόγιζαν μια
σειρά παροχών προς τις χαμηλότερες εισοδηματικά τάξεις…

Η γοητεία της νέας οικονομίας βρίσκεται ακριβώς στα άγνωστα ακόμη όριά της.
Έχει όμως μια συναρπαστική βάση εκκίνησης: το ανθρώπινο μυαλό. Εφόσον η
δυναμική της εξακοντίζεται μέσα από τις ιδέες, τις αναζητήσεις και τις
πρωτοβουλίες των ατόμων, είναι φανερό πως δεν μπαίνει σε καλούπια, θεωρίες και
σχήματα. Τα πάντα είναι δυνατόν να πραγματοποιηθούν. Ο Δαυίδ μπορεί να
συντρίψει τον Γολιάθ. Φθάνει να υπάρχει ένα οικονομικό περιβάλλον ανοιχτό κι
ελεύθερο, δίχως περιορισμούς, διοικητικές αγκυλώσεις και γραφειοκρατικά
εμπόδια. Ο Βίνοντ Κχόσλα, φτωχόπαιδο από την Ινδία, έχοντας σαν όπλο τη δύναμη
μονάχα των ιδεών κατόρθωσε να ιδρύσει στη Silicon Valley τη Sun Microsystems ­
μία από τις ισχυρότερες σήμερα εταιρείες μικροηλεκτρονικής στη Γη. Για να την
εγκαταλείψει στη συνέχεια και να δουλέψει στο στήσιμο μιας σειράς από
εταιρείες-θηρία, όπως την Tandem, την Compaq, τη Lotus, τη Netscape, την
America Online και την Excite. «Έχω σαν χόμπι το ρίσκο» συνηθίζει να λέει,
«και ο κάθε έξυπνος άνθρωπος σήμερα γνωρίζει πως μπορεί να αποκτήσει
μεγαλύτερη εξουσία και να βγάλει πολλά λεφτά με μια έξυπνη ιδέα και μια
καινούργια μικρή επιχείρηση, παρά αν διευθύνει τα μεγαλύτερα συγκροτήματα του
κόσμου» («Financial Times», 19-7-99). Δεν είναι τυχαίο πως τολμηροί άνθρωποι
σαν τον Τζιμ Μπάρκσντεϊλ και τον Λου Ντομπς εγκατέλειψαν μεγάλες και σίγουρες
θέσεις ­ την ηγεσία της ΑΤ&Τ ο πρώτος και τη γενική διεύθυνση του CNN ο
δεύτερος ­ για να ιδρύσουν μικρές και άγνωστες στο ξεκίνημά τους επιχειρήσεις
(τη Netscape και τη Space. com αντίστοιχα).

Το οξυγόνο βέβαια της νέας οικονομίας είναι ένα μοντέρνο και δυναμικό
εκπαιδευτικό σύστημα. Λαός δίχως γνώση θα είναι λαός περιθωριοποιημένος στα
χρόνια που έρχονται. Κι αυτά που βλέπουμε σαν δείγματα επίδοσης της νέας
γενιάς αλλά και νοοτροπίας των εκπαιδευτικών κάθε άλλο παρά με αισιοδοξία θα
πρέπει να μας γεμίζουν. Μαζί βέβαια και με τη λυσσαλέα αντίσταση, των
ευνοημένων από τον δύσκαμπτο κρατισμό κυκλωμάτων, απέναντι σε κάθε αλλαγή. Η
νέα οικονομία ασφυκτιά στην Ελλάδα να έρθει στην επιφάνεια. Φτάνει κάποιοι να
έχουν την τόλμη να χαλαρώσουν αποφασιστικά τα δεσμά που πνίγουν την ανάπτυξή της.

Ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος είναι πρώην βουλευτής της Νέας Δημοκρατίας.