Η ιστοριογραφία είναι πλέον άχρηστη!

Οι φετινές εθνικές εξετάσεις, οι εν αποσυνθέσει Γενικές και οι νεόκοπες αλλά
καθόλου πρωτότυπες της Β’ Λυκείου, ανέδειξαν μείζονα ζητήματα ­ και προβλήματα
­ που έχουν να κάνουν με το ρόλο της Ιστορίας και της Ιστοριογραφίας στις
σημερινές κοινωνίες· πρόσφεραν δηλαδή μια ενδιαφέρουσα, ως πολύ διαφορετική,
προσέγγισή τους, την οποία επιθυμώ να σχολιάσω εδώ, κυρίως επειδή με αυτήν
τέθηκαν σοβαρότατα αναθεωρητικά ζητήματα στο επίπεδο της λειτουργίας της
ιστορικής γνώσης. Δεν μιλώ καθόλου για το σύστημα των εξετάσεων· ιδιαίτερος
λόγος θα γίνει όμως για τον τύπο κάθε εξέτασης. Μιλώ κυρίως για τα θέματα τα
οποία κλήθηκαν να επεξεργαστούν οι εξεταζόμενοι: με τα «θέματα» που
εκπέμπονται σε εθνικές εξετάσεις εκφράζεται μια συγκεκριμένη επίσημη πολιτική
απέναντι στην αξιολόγηση της ιστορικής γνώσης και της ιστοριογραφίας· στην
περίπτωση μάλιστα που με απασχολεί εδώ, δηλαδή τις φετινές εξετάσεις,
επιχειρήθηκε η μεταφορά της λύσης ιστοριογραφικών προβλημάτων στο πεδίο της
πολιτικής· και σε ανώτατο μάλιστα επίπεδο (υπουργείο)· θέλω να πω: είναι άλλο
να συζητούμε τις διαφορές ή τις ομοιότητες, για παράδειγμα, δύο κειμένων των
αρχών του 19ου αιώνα στους ερευνητικούς και επιστημονικούς χώρους και άλλο σε
επίπεδο εθνικών εξετάσεων· στη δεύτερη περίπτωση ό,τι ζητήσουμε είναι η
«αλήθεια», έχει περιενδυθεί το κύρος του κράτους και, συγχρόνως, υποδεικνύει
την κρατική πολιτική «επ’ αυτού». Δεν είναι, λοιπόν, χωρίς βάση η εντύπωση που
σχηματίζεται ότι μεταβαίνουμε κατευθείαν στις πολιτικές χρήσεις της Ιστορίας,
παρακάμπτοντας ακόμη και τις έως τώρα ισχυρές ιδεολογικές.

Εξηγώ αμέσως για να γίνω πιο κατανοητός, αρχίζοντας από το θέμα της Έκθεσης
που δόθηκε για επεξεργασία στους υποψηφίους της Δ’ Δέσμης: πρόκειται για ένα
κείμενο που εγκρίθηκε στην τακτική συνεδριακή περίοδο 1996 του Συμβουλίου της
Ευρώπης και εκδόθηκε ως Οδηγία (με αριθμό 1283) για το τι είναι Ιστορία και σε
τι χρησιμεύει· η εφαρμογή των αποφάσεων αυτών είναι υποχρεωτική για τα κράτη – μέλη.

Θα προσπαθήσω να μεταφέρω εδώ τα κύρια σημεία του θέματος μαζί με σύντομα δικά
μου σχόλια ­ ολόκληρο το κείμενο δημοσιεύτηκε στον ημερήσιο Τύπο (3-4
Ιουλίου). Η Οδηγία λοιπόν λέει τα εξής:

1 Οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα στο παρελθόν τους· έχουν όμως και το
δικαίωμα να το απαρνούνται. Τι σημαίνει άραγε «να το απαρνούνται;», σημαίνει
να το αρνούνται; να το απορρίπτουν; να το αποκηρύσσουν; σημαίνει δηλαδή να το
λησμονούν; Οι «άνθρωποι», Γερμανοί, για παράδειγμα, να κάνουν κάτι απ’ αυτά ή
και όλα προκειμένου για το Ολοκαύτωμα; για ποιο λόγο;

2 Η Ιστορία είναι, λέει, ένας από τους τρόπους για την «ανάκληση» του
παρελθόντος. Προφανέστατα, ο λόγος είναι για την επιστήμη της Ιστορίας, για
την Ιστοριογραφία (παρεμπιπτόντως: το κείμενο είναι σε άθλια ελληνικά, δεν
ξέρω και δεν με ενδιαφέρει ποιος φταίει). Ερωτάται λοιπόν, οι άλλοι τρόποι για
να «ανακαλούν» οι άνθρωποι το παρελθόν τους ποιοι μπορεί να είναι; οι
αποφάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης; ή μήπως οι βομβαρδισμοί του ΝΑΤΟ;

3 Η Ιστορία, συνεχίζει η Οδηγία, είναι η επιστήμη που ενδιαφέρεται για
την ανάπτυξη μιας κριτικής προσέγγισης στην πληροφόρηση και την ελεγχόμενη
φαντασία! Να, που επιτέλους έμαθα γιατί είμαι ιστορικός! Ειρωνεύομαι, αλλά το
πράγμα δεν είναι καθόλου αστείο, θα το δούμε σε λίγο.

4 Τέλος, οι πολιτικές χρήσεις της Ιστορίας και μάλιστα σε κεντρικό
υπερκρατικό επίπεδο (και αυτό είναι το ψαχνό) γίνονται σαφέστερες στα επόμενα
της Οδηγίας: η Ιστορία διαδραματίζει «κεντρικό πολιτικό ρόλο» στην Ευρώπη
σήμερα, αφού μπορεί να συμβάλει στη μεγαλύτερη κατανόηση, στην ανοχή και
εμπιστοσύνη ανάμεσα στα άτομα και στους λαούς της Ευρώπης, μπορεί όμως και να
γίνει αιτία διαιρέσεων, βίας και μισαλλοδοξίας. Η καλή και η κακή Ιστορία ­
την Ιστοριογραφία εννοούν και εδώ, έχω την εντύπωση ­ αυτή που ενώνει και αυτή
που αναπαράγει μίση. Δηλαδή; να χρησιμοποιούμε κάθε φορά αυτήν που συμφέρει; η
Ιστορία ­ όχι η Ιστοριογραφία ­ δεν κινείται μέσα από συνολικές εκφράσεις; Η
κοινωνία (να μια λέξη που απουσιάζει από την Οδηγία) δεν είναι πια
αναγνωρίσιμη ως σύνολο; Μήπως, τελικά, η Οδηγία επιδιώκει να μετατρέψει την
Ιστοριογραφία σε «υπηρεσία» της εκάστοτε πολιτικής;

Αυτό είναι το περιεχόμενο της Οδηγίας ­ το θέμα της Έκθεσης: η Ιστορία, ό,τι
συνέβη στο παρελθόν, προορίζεται για χρήσεις αποκλειστικά· και η Ιστοριογραφία
οφείλει να τις υπηρετεί. Έχουμε δηλαδή να κάνουμε με πλήρη απαξίωση του
παρελθόντος, με την αποδόμηση και τον κατακερματισμό του και με
συναισθηματικού τύπου σχέσεις μαζί του στο ατομικό επίπεδο ­ συλλογικά και
συνολικά δεν υπήρξαν, ούτε υπάρχουν· η Ιστοριογραφία και ο ιστορικός
προετοιμάζουν τους «ανθρώπους» για κριτική προσέγγιση «της πληροφόρησης και
της ελεγχόμενης φαντασίας» που, προφανώς, παράγονται και οργανώνονται από
άλλους. Και έτσι, δεν χρειάζεται να ερευνούν και να μελετούν το παρελθόν ως
ενιαία εξελικτική πορεία, με ιδιαιτερότητες και ιδιομορφίες, τομές, αδράνειες,
επαναστάσεις, υφέσεις κ.λπ. και να προσφέρουν τη γνώση για τη διαμόρφωση
κοινωνικών συνειδήσεων, παρά οφείλουν να αναδεικνύουν κάθε φορά αυτό που
ενώνει ή αυτό που χωρίζει, ανάλογα με το αν κάποιοι επιθυμούν να είμαστε
ενωμένοι ή χωρισμένοι.

Αυτή η Οδηγία δόθηκε λοιπόν για επεξεργασία στους υποψήφιους μαζί με τρεις
ερωτήσεις, στις οποίες όφειλαν να απαντήσουν «με βάση το κείμενο της Οδηγίας».
Και έτσι τώρα οι υποψήφιοι αυτοί ξέρουν ότι Ιστορία δεν είναι αυτό που ήξεραν
από τα μαθήματά τους και τα βιβλία τους, έστω και κουτσά – στραβά, παρά είναι
κάτι που το κάνουμε ό,τι θέλουμε, όταν άλλοι το αποφασίσουν, που το διαλύουμε
και κρατούμε ό,τι κάθε φορά συμφέρει, που το απαρνούμαστε, αν έτσι μας
βολεύει, και που το «ανακαλούμε» για τη δημιουργία «μιας πολιτισμικής
ταυτότητας». Πώς, όμως, και από ποιους αποφασίζεται να κατασκευαστεί η
«πολιτισμική μας ταυτότητα»; δεν την κουβαλούμε μαζί μας αυτήν;

Θα περάσω τώρα στα θέματα των εξετάσεων της Β’ Λυκείου στο μάθημα «Ιστορία
γενικής παιδείας» για να διατυπώσω μερικές σκέψεις μου, όπως έκανα και πιο πάνω:

1 Αρχίζω από τον τύπο της εξέτασης και των ερωτήσεων. Όταν λέμε στον
εξεταζόμενο «Η Γαλλική Επανάσταση ήταν: α) αριστοκρατική, β) αστική, γ)
αγροτική, δ) εργατική και τον ζητούμε να διαλέξει το σωστό, τα μόνα που
πετυχαίνουμε με βεβαιότητα, ακόμη και αν ξέρει την απάντηση «με κλειστά
μάτια», είναι να έχει μείνει στο μυαλό του, έστω και θολά, ότι και τα άλλα
τρία μπορεί «να παίζουν», ότι υπάρχουν επαναστάσεις αμιγώς αριστοκρατικές και
ότι, προπάντων αυτό, το 1789 ήταν δυνατό να γίνει «εργατική» επανάσταση! Όταν,
πριν από κάμποσες δεκαετίες, άρχισε να εφαρμόζεται αυτός ο τύπος εξέτασης
(tests), τέτοια ατοπήματα δεν προκαλούσαν σοβαρή ζημία· τώρα, όμως που η
λαίλαπα του μεταμοντερνισμού μας έχει διδάξει και πάει να μας επιβάλει ότι,
ανάμεσα σε άλλα, καμιά γνώση δεν είναι βέβαιη και καμιά αλήθεια δεν είναι
μοναδική, ότι υπάρχουν πολλές αλήθειες για το ίδιο πράγμα, ισχυρές για όλους
αυτού του τύπου, η εξέταση βάζει σε αμφισβήτηση τη στερεότητα των γνώσεων που
έχουν κατακτήσει οι νέοι.

2 Τα δύο κείμενα που δόθηκαν στους εξεταζόμενους, αποσπάσματα από την
«Ελληνική Νομαρχία, Ανωνύμου του Έλληνος» το ένα και από την προκήρυξη «Μάχου
υπέρ πίστεως και πατρίδος» του Αλ. Υψηλάντη το άλλο δεν είναι συγκρίσιμα σε
κανένα επίπεδο και για κανένα λόγο. Τα κείμενα αντιπροσωπεύουν ιδεολογικές
τάσεις του ελληνισμού σε δύο διαφορετικές ιστορικές στιγμές του, που απέχουν
δεκαπέντε χρόνια η μία από την άλλη, γράφτηκαν για διαφορετικούς λόγους και
είχαν διαφορετικούς στόχους, ενώ είναι άλλο είδος λόγου το ένα και άλλο το
άλλο. Ούτε διαφορές, ούτε ομοιότητες μπορεί να αναζητηθούν στα δύο κείμενα,
επειδή αυτά δεν μιλούν για το ίδιο πράγμα. «Διαφορά θέσεων» αναζητείται όταν
σε δύο κείμενα γίνεται διαφορετική εκτίμηση, ερμηνεία κ.λπ. του ίδιου
γεγονότος. Ακόμη χειρότερα: έχει ζητηθεί από τους μαθητές (ερώτηση β’) να
σχολιάσουν τις απόψεις των δύο συγγραφέων σε συνδυασμό με δύο γεγονότα, την
ανάπτυξη του φιλελληνικού κινήματος και την πολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων
απέναντι στο Εικοσιένα, μεταγενέστερά τους, από τη «Νομαρχία» περίπου είκοσι
χρόνια. Ποια απάντηση αναμενόταν άραγε; Ότι οι απόψεις ήταν ή δεν ήταν
προφητικές ως προς τα δύο γεγονότα ή ότι τα προκάλεσαν ή δεν τα προκάλεσαν;
Τίποτε απ’ αυτά δεν μπορεί να συνέβη. Το φιλελληνικό κίνημα, για παράδειγμα,
δεν αναπτύχθηκε επειδή ο Υψηλάντης ήταν με τους «φωτισμένους» λαούς της
Ευρώπης, ούτε επειδή ο Ανώνυμος ήταν, είκοσι χρόνια πριν, κατά των μοναρχών.

3 Τέλος, στο θέμα για τη Βιομηχανική Επανάσταση, όπου δόθηκε πίνακας με
την ανάπτυξη του σιδηροδρομικού δικτύου σε διάφορες χώρες από το 1840 στο 1860
με ζητούμε «τη διαφορά ανάμεσά τους ως προς την ανάπτυξη του σιδηροδρομικού
δικτύου», τι έπρεπε να απαντήσουν οι μαθητές; Ότι η Γερμανία αύξησε το δίκτυό
της ταχύτερα από την Αγγλία, όταν ξέρουμε ότι η Αγγλία κατασκεύαζε συγχρόνως
πολλές χιλιάδες χιλιόμετρα κανάλια, ή ότι η Ισπανία έμεινε πίσω, όταν ξέρουμε
ότι ήταν από τις πιο ισχυρές ναυτικές δυνάμεις; Αν οι ορθές απαντήσεις είναι
αυτές, πώς θα τις γνώριζαν οι μαθητές. Ή μήπως η απάντηση είναι αντιϊστορική,
που δεν θέλω να το πιστέψω, ότι δηλαδή περισσότερα χιλιόμετρα σιδηρόδρομος
ισοδυναμεί με υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης αυτομάτως; Και, αφού ζητείται η
διαφορά ανάμεσα σε ευρωπαϊκές χώρες, τι δουλειά έχουν στον πίνακα η Κίνα, η
Ιαπωνία, η Ινδία (και Πακιστάν) και οι ΕΠΑ (sic));

Αν θέλησα να σχολιάσω, ως δείγμα, αυτά τα θέματα των πρόσφατων εξετάσεων, το
έκανα γιατί αναδεικνύουν ­ και αποκαλύπτουν ­ την αρχή μιας νέας προσέγγισης
της Ιστοριογραφίας και της ιστορικής γνώσης· μιας Ιστοριογραφίας και μιας
ιστορικής γνώσης που δεν είναι υπέρ της κοινωνίας.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.