ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Χωρίς φόβο

Όταν έφεραν τους αλλοδαπούς εδώ μέσα, μυρίστηκα από την αρχή πως
διακυβευόταν η εξουσία μας. Η εξουσία των φυλακισμένων στη φυλακή των δεσμοφυλάκων.

Αντρέα Γιαννακού, Οι μαύροι πρίγκηπες

Σαν αύριο, πριν από διακόσια δέκα χρόνια, «έπεφτε η Βαστίλλη», το σύμβολο μιας
απολυταρχικής, αυταρχικής και αυθαίρετης εξουσίας. Ο συμβολισμός «της
κατάληψης μιας φυλακής» ως αρχή της Γαλλικής Επανάστασης για ελευθερία,
ισότητα, αδελφοσύνη είναι πεντακάθαρος. Οι περισσότερο καταπιεσμένοι πρέπει να
«απελευθερωθούν» πρώτα. Κι όμως, ύστερα από δύο αιώνες και λίγο πριν από την
είσοδό μας στην τρίτη χιλιετία οι εχθροί, οι φυλακές και οι λαιμητόμοι πολλαπλασιάζονται.

* Πέραν της γενικευμένης εχθρότητάς μας προς καθετί και καθέναν που δεν μας
μοιάζει (ξένο, διαφορετικό, ιδιόρρυθμο), πέραν της γενικευμένης καχυποψίας /
επιφύλαξης απέναντι στην όποια ανατρεπτική πρό-ταση, έχουμε αρχίσει να
διακατεχόμαστε και από ειδικές έμμονες ιδέες. Δεν θ’ ασχοληθώ στο άρθρο αυτό
με τα (ανεκδοτολογικά) κοινωνικά στερεότυπα. Θα περιοριστώ σε διαπιστώσεις
εγκληματολογικού ενδιαφέροντος, με έντονο όμως το στιγματιστικό στοιχείο.
Ακούμε με προσοχή τους «μικρομέγαλους κλώνους» της Βουλής των Εφήβων, ενώ
καταδικάζουμε τις μαθητικές κινητοποιήσεις και εξορκίζουμε τα ρέιβ πάρτι (ως
παραβατικές συμπεριφορές).

Είμαστε έτοιμοι να πυροβολήσουμε όποιον Αλβανό κινείται, ενώ δείχνουμε σεβασμό
και εκτίμηση στους εγχώριους (ή Αμερικανοευρωπαίους) μεγαλοαπατεώνες του
«μαύρου χρήματος».

Καταγγέλλουμε την παράνομη δραστηριότητα του οποιουδήποτε δημοσίου οργάνου,
ενώ αποσιωπούμε την πολυετή «διαμεσολαβητική» (επί χρήμασι) παρέμβαση του
κομματικού ή συνδικαλιστικού μας φίλου (για να μην τραυματίσουμε το Κόμμα ή το
σωματείο και χάσουμε τις εκλογές). Ζητάμε την παραδειγματική τιμωρία ενός
15άρη χούλιγκαν, ενώ βάζουμε θεμιτά και αθέμιτα μέσα για να σώσουμε την τιμή
(!) του ναρκοδιακινητή, γόνου επώνυμης οικογένειας. Δύο μέτρα και δύο σταθμά;
Ηθική των ομοίων, του φόβου ή του στενού συμφέροντος; Ίσως. Περισσότερο όμως
πρόκειται για σύγχυση, για θολή εικόνα περί του ποιος είναι σήμερα ο
πραγματικός εχθρός. Ο νέος, ο μετανάστης, το Κεφάλαιο, το Κράτος, η ιθύνουσα
Τάξη; Κι αν τον εντοπίσουμε, τι πρέπει άραγε να κάνουμε; Να εναντιωθούμε, να
υποκύψουμε, να συναλλαγούμε, να αδιαφορήσουμε; Και ποιος τελικά θα παίξει τον
ρόλο ή και θα είναι ο «τιμωρός» τόσων αδικιών, ανισοτήτων, ανηθικοτήτων, παρανομιών;

* Επειδή οι προβληματισμοί αυτοί «χάνονται» μέσα στη (σκληρή κι απάνθρωπη)
καθημερινότητα της επιβίωσης, συνήθως αφήνουμε το «σύστημα» απολύτως αδέσμευτο
στο να ορίσει, να κατηγορήσει και να περιορίσει τους «κακούς». Στρατηγικό
λάθος. Οι φυλακές μας, τα σωφρονιστικά μας ιδρύματα, έχουν επικίνδυνα
υπερφορτωθεί. Σε θαλάμους και κελιά «στοιβάζονται» 7.600 κρατούμενοι, ενώ η
χωρητικότητα δεν ξεπερνάει τις 4.500 θέσεις. Οι μισοί και περισσότεροι από
τους κρατούμενους είναι αλλοδαποί, κυρίως οικονομικοί μετανάστες. Το «σχολείο
του εγκλήματος» έγινε κι αυτό πολυγλωσσικό και πολυπολιτισμικό. Νέες μορφές
εξουσίας και σχέσεων δια-πλέκονται μέσα στις φυλακές. Το ίδιο συμβαίνει και
στην «παγκοσμιοποιημένη αγορά του εγκλήματος».

Οι βασικοί επενδυτές και κινούντες τα νήματα είναι άυλοι. Δεν έχουν καν όνομα.
Ανάμεσα στα «φαντάσματα της κοινής γνώμης» για γεννημένους φονιάδες και
αποκλίνοντες νέους και στους αρχηγούς – φαντάσματα του υπερεθνικού οργανωμένου
εγκλήματος ισορροπούν τρεις ­ τουλάχιστον ­ παράγοντες: η Πολιτεία, η τοπική
κοινωνία και οι ειδικοί επιστήμονες. Η Πολιτεία (κυρίως τα υπουργεία
Δικαιοσύνης και Δημόσιας Τάξης) πρέπει να σχεδιάσουν μια αντεγκληματική
πολιτική που θα βασίζεται στα ανθρώπινα δικαιώματα και στις πολιτισμικές μας
παραδόσεις και δεν θα παρασύρεται από τον ηθικό πανικό των εργολάβων του
φόβου. Η τοπική κοινωνία πρέπει να ευαισθητοποιήσει και να κινητοποιήσει τους
πολίτες – δημότες στη (συν)διαχείριση της μικρομεσαίας εγκληματικότητας σε
επίπεδο πρόληψης. Οι δε ειδικοί (κυρίως οι εγκληματολόγοι) οφείλουν πλέον να
δοκιμάσουν και ν’ αποδείξουν στην πράξη τη βασιμότητα και την
αποτελεσματικότητα των θεωριών τους.

* Η ποιότητα της ζωής μας και η ίδια η δημοκρατία μας προϋποθέτουν
συμ-παραγωγή ασφάλειας και συν-ευθύνη στην παιδαγωγική της πρόληψης. Η
δικαιοσύνη που κατανοεί, η κοινωνία που προλαμβάνει, οι νόμοι που δεν κάνουν
διακρίσεις, το ήπιο πολιτικό κλίμα, η παρέμβαση όλων στη δημόσια ζωή με την
ιδιότητα του πολίτη (και όχι του υπηκόου / διοικούμενου) συνιστούν τις
καλύτερες εγγυήσεις για μια συλλογική / δημόσια αντί-δραση, με νηφαλιότητα,
ψυχραιμία και χωρίς άσκοπες βαρβαρότητες.

Κι ας μην ξεχνάμε. Ο κίνδυνος από οποιονδήποτε «επικίνδυνο εγκληματία» είναι
μικρότερος από τους κινδύνους που προκαλούν όσοι θέλουν να στήσουν
«λαιμητόμους» στις κεντρικές πλατείες (ή στα κεντρικά δελτία ειδήσεων).

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.