ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πεθαίνοντας στη φυλακή

Οι μέρες με το περιρρέον κλίμα τους διαμορφώνουν και τις δικές τους
προτεραιότητες. Το τι είναι σημαντικό ως είδηση και το τι όχι έχει να κάνει με
αυτή την τόσο ευμετάβλητη, φευγαλέα και, τελικά, παράδοξη έννοια που
ονομάζουμε «συγκυρία».

Σήμερα το έγκλημα αποτελεί ένα πρόσφορο έδαφος για μικροπολιτική ή
μικροκομματική εκμετάλλευση. Λίγο ενδιαφέρει οτιδήποτε δεν υποδαυλίζει τον
κίνδυνο και την απειλή που ενσαρκώνει ο εγκληματίας. Πρώτη είδηση π.χ. θα
είναι αυτός που σκοτώνει, ενώ αυτός που εκούσια σκοτώνεται δεν αφορά κανέναν.

Τι πιο εύλογο λοιπόν να περάσει όχι στα ψιλά, αλλά στα ψιλά των ψιλών των
εφημερίδων η είδηση αυτή: «Απαγχονισμένος με τη βοήθεια ενός σεντονιού που
έδεσε από τον φεγγίτη του κελιού του, στο Ψυχιατρείο των Φυλακών Κορυδαλλού,
βρέθηκε χθες, στις 10 το βράδυ, ο 23χρονος Ι.Α. Ήταν προφυλακισμένος από τον
Ιούνιο του 1998, κατηγορούμενος για ληστεία, και από τον Ιούλιο του ίδιου
έτους νοσηλευόταν στο Ψυχιατρικό Τμήμα».

Αναδημοσιεύοντας εδώ, στην πλέον ορατή στήλη της εφημερίδας, μια τέτοια
είδηση, αναζητούμε ίσως την αλλαγή των όρων στη νοηματοδότηση ενός γεγονότος.
Τη δυνατότητα να μεταμορφώνεις, στο αδύναμο έστω επίπεδο της εφήμερης γραφής,
το επουσιώδες και ασήμαντο σε ουσιώδες και σημαντικό.

«Ένας φυλακισμένος κρεμιέται στο κελί του. Ε και λοιπόν, τι έγινε; Και γιατί
θα έπρεπε να μας νοιάζει; Και καλά να πάθει». Η κοινωνία που εκτρέφει ως
αυτονόητους τέτοιους συλλογισμούς είναι καταδικασμένη. Η αναλγησία φαινομενικά
μόνον και εντελώς προσωρινά ευνοεί την επιβίωση. Κάποτε οι έτσι αποκτημένες
αντοχές εξαντλούνται. Κι είναι σαν να βρισκόμαστε πολύ κοντά τώρα σε αυτό το «κάποτε».

Εκείνο που χρειάζεται σήμερα είναι με κάθε τρόπο να αναδυθεί ένα βλέμμα
επιείκειας απέναντι σε αυτό που προβάλλει ως διαφορετικό και αποκλίνον.
Παραδόξως η καταστολή δεν προστατεύει. Ποτέ δεν κατάφερε να προστατεύσει. Ποτέ
δεν κατάφερε να περιφρουρήσει αποτελεσματικά το αίτημα της ασφάλειας του
κοινού. Αντίθετα, ενισχύει φαύλους κύκλους βίας, απελπισίας και ανασφάλειας.

Εγκληματίας δεν είναι μόνον αυτός που μας απειλεί. Είναι και αυτός που
βρίσκεται απαγχονισμένος μέσα σε ένα κελί. Ο εγκλεισμός έρχεται και πάλι στο
προσκήνιο. Γιατί αυτοκτονεί ένας φυλακισμένος; Η απάντηση «γιατί έχει
ψυχολογικά προβλήματα» είναι η ανέξοδη και εύκολη απάντηση. Καμία αυτοκτονία
δεν γίνεται στο κενό. Συντελείται μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, σε ένα
χώρο από όπου αντλεί και την όποια σημασία της. Η επίκληση του ψυχικού
παράγοντα άλλο δεν κάνει παρά να εγκλωβίζει το επιχείρημα σε ένα ταυτολογικό σχήμα.

Τα δεδομένα είναι αποκαλυπτικά. Ο δείκτης αυτοκτονιών μέσα στις φυλακές είναι
κατά πολύ υψηλότερος απ’ ό,τι στον ευρύτερο πληθυσμό. Δεν αποτελεί φυσικά
ελληνικό γνώρισμα. Στην Αμερική, για παράδειγμα, οι αυτοκτονίες μέσα στις
φυλακές ­ τρίτη αιτία θανάτου μετά τον φυσικό θάνατο και το AIDS ­ είναι 16
φορές περισσότερες απ’ ό,τι στον ευρύτερο πληθυσμό.

Δεν είναι τυχαίο ότι τα ποσοστά αυξάνονται κατά πολύ στην περίπτωση των
υποδίκων. Ο υπόδικος βρίσκεται σε ένα εκρηκτικό μεταίχμιο. Ούτε καταδικασμένος
που γνωρίζει τη διάρκεια της ποινής του ούτε ακόμη αποδεδειγμένα αθώος.
Διαμορφώνεται ένα τρομαχτικό «εν όψει» που θα όφειλε να είναι όσο το δυνατόν
πιο σύντομο, ώστε το θολό πεδίο να ξεκαθαρίσει. Ήδη το διάστημα των 18 μηνών
που διαρκεί η προφυλάκιση είναι ένα εξαιρετικά παρατεταμένο διάστημα για
κάποιον που μπορεί να αποδειχθεί και αθώος. Συχνά δε το διάστημα αυτό
ανεπίτρεπτα παρατείνεται.

Αξίζει να έχουμε λοιπόν στον νου ότι αντιμέτωπος με το σύστημα απονομής
δικαιοσύνης δεν έρχεται μόνον ο βίαιος εγκληματίας που απειλεί την ασφάλειά
μας, αλλά και ο προφυλακισμένος που βίαια θα θέσει μια μέρα τέρμα στη ζωή του
μέσα σε ένα κελί, περιμένοντας τη δική του.

Λήψη μέτρων για τη βελτίωση των όρων εγκλεισμού, τήρηση των στοιχειωδών
κανόνων μεταχείρισης του εγκλείστου, περιορισμός του χρόνου παρατεταμένης
προφυλάκισης είναι ορισμένα από τα απαραίτητα μέτρα.

Δεν αφορά μόνον τους άλλους «εκεί μέσα», αφορά και εμάς «εδώ έξω». Μια ισχνή
άλλωστε γραμμή χωρίζει το «εκεί» από το «εδώ». Μια ισχνή γραμμή που
καταργείται, όταν με τόση μεγάλη ευκολία αγνοείται…

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.