ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Οι εσμοί των θεσμών

Η επιστροφή στα «δικά μας», μετά δύο μήνες αποκλειστικής ενασχόλησης με έναν
ξένο αλλά τόσο κοντινό πόλεμο, δεν είναι ευχάριστη. Όχι μόνο γιατί ο πόλεμος
δεν μοιάζει να τελειώνει, αλλά και γιατί η επιστροφή συνδυάζεται με μάλλον
ανησυχητικές εθνικές εξελίξεις.

Αυτές βέβαια αφορούν ­ έγινε συνήθεια πια ­ άλλα μέτωπα από αυτά που
τροφοδοτούν την πρώτη γραμμή της «επίσημης» επικαιρότητας. Μπορεί η διαπίστωση
και η διεθνής, έστω έμμεση, επιβράβευση της αντοχής της ελληνικής οικονομίας
στη γιουγκοσλαβική κρίση, καθώς και η προσέγγιση των ευρωπαϊκών εκλογών (για
ποια όμως Ευρώπη μιλάμε μετά τον πόλεμο στο Κόσοβο), να ελκύουν το ενδιαφέρον,
καθώς μάλιστα οι πολιτικοί φορείς προσπαθούν να συσχετίσουν ή να αποσυνδέσουν
τα δύο γεγονότα, όμως οι κρίσιμες εξελίξεις λαμβάνουν χώρα στο θεσμικό πεδίο.
Υπόγεια και αθόρυβα, όπως σχεδόν πάντα, διαμορφώνονται καταστάσεις και
παγιώνονται ήθη ικανά να επηρεάσουν την κοινωνική μας ζωή πολύ πέρα από την
παρούσα οικονομική και πολιτική συγκυρία.

Την περασμένη μόλις εβδομάδα και την ίδια μάλιστα ημέρα μπορούσε να
πληροφορηθεί κανείς για την εξέλιξη δύο υποθέσεων που μόνο η συλλογική απώλεια
της δυνατότητας αγανάκτησης εμπόδισε να χαρακτηρισθούν σκάνδαλα. Πρόκειται για
τις ανακαλύψεις που έφερε στο φως η έρευνα σχετικά με την πιθανότατα παράνομη
­ και πάντως σίγουρα σκοτεινή ­ οικονομική δραστηριότητα «υπευθύνων» της Μονής
του Αγίου Ιωάννη στην Πάτμο (που για χρόνια όλοι φαίνεται ότι γνώριζαν αλλά
κανείς δεν μιλούσε), καθώς και για την κίνηση, με μια μικρή καθυστέρηση οκτώ
χρόνων, της διαδικασίας καταλογισμού ποινικών ευθυνών για την υπερτιμολόγηση
(άλλο κοινό μυστικό) των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων από την επίσης καθόλα
επίσημη επιτροπή. Ο τρόπος άσκησης της παιδείας και της πίστης, δύο από τα
θεμέλια αυτού που τόσο βιαστικά αλλά και τόσο βολικά ονομάζουμε συλλογική
συνείδηση, αποδεικνύεται ­ και δεν είναι η πρώτη φορά ­ ότι όχι μόνο δεν είναι
υπεράνω υποψίας αλλά και ότι έχει θρέψει κυκλώματα παρανομίας, που, με τη
σειρά τους, έχουν για τα καλά διαβρώσει το κοινωνικό σώμα. Αν είναι αλήθεια
ότι η εικόνα ενός λαού αντανακλάται από αυτά που πιστεύει και σκέπτεται και
από τον τρόπο που προστατεύει τους θεσμούς που τον μαθαίνουν ή τον βοηθούν να
πιστεύει και να σκέπτεται, τότε η εθνική μας εικόνα σε αυτούς τους τομείς δεν
μας τιμά.

Όπως δεν τιμά και την πολιτική ηγεσία, ιδίως μάλιστα το κομμάτι της εκείνο που
κυβερνά, η αμφισβήτηση εν όψει αναγκών ή πρακτικών προβλημάτων της στιγμής,
των λίγων θεσμικών μεταρρυθμίσεων που αποτελούν ουσιαστικά βήματα προόδου της
πολιτικής μας ζωής. Δεν είναι πολλές οι τέτοιου είδους μεταρρυθμίσεις στην
πρόσφατη ιστορία μας, αλλά σίγουρα μια από αυτές είναι η προσπάθεια
απαγκίστρωσης μέσω του νόμου Πεπονή, όπως έχει επικρατήσει να λέγεται, της
πρόσληψης στο Δημόσιο από τον παραδοσιακό κομματικό εναγκαλισμό. Η σύνδεση με
το όνομα του υπουργού που την πρότεινε, την πίστεψε και πάλεψε για να την
καθιερώσει είναι απόλυτα φυσιολογική, δεν σημαίνει όμως ότι η μεταρρύθμιση
είναι έργο και κυρίως κτήμα ενός μόνου ανθρώπου ή ότι αποτελεί κεκτημένο μιας
πολιτικής παράταξης. Αν δεν ήταν υποκριτικές οι φωνές επισήμων και ανεπισήμων
από όλες τις πλευρές του πολιτικού και επιστημονικού φάσματος, που επί χρόνια
οδύρονταν για τα δεινά που είχε επισωρεύσει το περίφημο πελατειακό σύστημα,
τότε η προσπάθεια τιθάσευσής του, όσο ατελής κι αν ήταν ή κι αν αποδείχτηκε,
θα έπρεπε να είχε εμπνεύσει έναν ελάχιστο βαθμό σεβασμού και συναίνεσης.
Ιδίως, από τα μέλη της παράταξης που τον ψήφισαν. Ο σεβασμός αυτός θα μπορούσε
να εκφρασθεί με υποδείξεις για βελτίωση της λειτουργίας ­ και ιδίως των ρυθμών
­ του συστήματος και όχι διά της αμφισβήτησης των ίδιων των αρχών του, με
προσωπικές μάλιστα επιθέσεις κατά του εμπνευστή του.

Η προσωποποίηση των θεσμών είναι το πρώτο βήμα για την υποτίμησή τους. Οι
εσμοί των προσώπων, πολιτικών και άλλων, έρχονται και παρέρχονται, αλλά
αλίμονο στην κοινωνία που επιφυλάσσει την ίδια τύχη στις θεσμικές κατακτήσεις της.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.