ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ένα διαβολικό ζευγάρι

«Καλύτερα βαρβαρότητα παρά ανία», έλεγε ο Θεόφιλος Γκωτιέ. Η σύγχρονη
κουλτούρα έφερε δυστυχώς και τα δύο.

Η βαρβαρότητα (σκίτσο από τον «Νουβέλ Ομπζερβατέρ»)

Οι αρχαίοι δεν είχαν πρόβλημα: πετούσαν τον Βάρβαρο στα όρια του πολιτισμού,
θεωρώντας ότι δεν είχε καμιά σχέση με τις πολιτικές, νομικές και ηθικές αρχές
τους. Ο Κικέρων και ο Τάκιτος, όμως, είχαν ήδη διαισθανθεί ότι ο Βάρβαρος δεν
αποτελούσε κατ’ ανάγκη άρνηση του πολιτισμού: σπέρματα βαρβαρότητας υπήρχαν
και στον ρωμαϊκό πολιτισμό. Καθηγητής αρχαίας φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της
Νις και συγγραφέας, μεταξύ άλλων, των έργων «Η Παγκόσμια Τάξη. Πλάτων, Νίτσε,
Χάιντεγκερ» και «Ο Πλάτων και ο καθρέφτης του μύθου», ο Ζαν-Φρανσουά Ματέι
άρχισε έτσι να ερευνά τη σχέση πολιτισμού και βαρβαρότητας. Και διαπίστωσε ότι
αποτελούν ένα διαβολικό ζευγάρι.

Όλοι οι μεγάλοι διανοητές του 19ου αιώνα, επισημαίνει ο Γάλλος καθηγητής σε
συνέντευξή του στον «Νουβέλ Ομπζερβατέρ», ήταν πεπεισμένοι ότι ο αιώνας που θα
ακολουθούσε θα ανήκε στην πρόοδο και τη λογική. Από το Άουσβιτς ώς τα
Γκουλάγκ, ήταν αντίθετα ένας αιώνας απύθμενης βαρβαρότητας. Ο αιώνας των
ανθρωπίνων δικαιωμάτων ήταν παραδόξως κι εκείνος της καταστροφής του ανθρώπου.
Το τέλος του ταιριάζει απολύτως με την προσωπικότητά του. Η ανάδειξη του
Μιλόσεβιτς ως Βαρβάρου υπ’ αριθμόν 1 απαλλάσσει εκείνους που του επιτίθενται
από την υποχρέωση να αναρωτηθούν για τη δική τους βία, τη δική τους
βαρβαρότητα, τις δικές τους ευθύνες απέναντι στη βαλκανική φρίκη. Οι
δημοκρατίες είχαν πάντα ανάγκη να παράγουν τέρατα έξω από την επικράτειά τους
ώστε να δικαιολογούν τον χαρακτήρα τους και να συγκαλύπτουν τη βία που
αποτελεί ιδρυτικό τους χαρακτηριστικό. Χθες, ο «ιδανικός» βάρβαρος ήταν ο
Σαντάμ Χουσεΐν. Σήμερα, ο Μιλόσεβιτς. Όμως, τη βαρβαρότητα τη φέρουμε όλοι
μέσα μας. Ο πολιτισμός αποτελεί μια διαρκή προσπάθεια υπέρβασης της εσωτερικής
μας βαρβαρότητας. Είναι μια μάχη χωρίς τέλος.

Στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Η εσωτερική βαρβαρότητα» (εκδ. PUF), ο
Ματέι μιλά για την αποτυχία του σύγχρονου πολιτισμού να διαμορφώσει έναν
ενιαίο και οικουμενικό κόσμο και υποστηρίζει ότι η σημερινή βαρβαρότητα είναι
αποτέλεσμα της έλλειψης «αύρας», αυτής της πνοής που έρχεται από μακριά. Όταν
ένας καλλιτέχνης ή ένας διανοητής είναι προσκολλημένος στο παρόν ή παρασύρεται
από τις πρόσκαιρες απαιτήσεις της κοινής γνώμης, αυτό σημαίνει ότι δεν έχει
πια πνοή. Κάθε καλλιτέχνης που ξεχνά το ζήτημα της αύρας εκβαρβαρίζεται. Ένα
πραγματικό έργο τέχνης δεν εξαντλείται ποτέ. Αποτελεί μια αιώνια δεξαμενή
νοημάτων, ένα φορέα αντι-βάρβαρης πνοής. Στη μουσική, για παράδειγμα, αυτό
ισχύει τόσο για τον Μπαχ όσο και για τον Ντιουκ Έλλινγκτον. Και η αποστολή του
φιλοσόφου; Πώς αντιμετωπίζει τις κοινωνικές πιέσεις; «Ο μόνος τρόπος να
απαντήσει είναι με τη διαρκή αναδιατύπωση των ερωτημάτων. Η φιλοσοφία
προσφέρει ερωτήματα, όχι απαντήσεις. Κι αν σήμερα δεν τίθενται πολλά
ερωτήματα, δεν πειράζει. Ζούμε σε μια εποχή επώασης. Η φιλοσοφία πρέπει να
αποφεύγει τη βιασύνη».