ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Οι κανόνες του πολέμου

Ηθικοί και ανήθικοι πόλεμοι. Πόλεμοι βρώμικοι και καθαροί. Ο Πολ Ποτ και ο
Μιλόσεβιτς.

Κουρασμένοι πολεμιστές: όταν βομβαρδίζεις εκ του ασφαλούς, κάποια στιγμή βαριέσαι (το σκίτσο από την «Γκάρντιαν»)

Το βιβλίο «Δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι» του αμερικανού φιλοσόφου Μάικλ Ουόλσερ
αρχίζει με μια διάσημη σελίδα του Πελοποννησιακού Πολέμου. Οι στρατηγοί
Κλεομήδης και Τισίας εξηγούν στους δικαστές της Μήλου ότι το νησί δεν μπορεί
να μείνει ουδέτερο στη σύγκρουση της Αθήνας με τη Σπάρτη. Αν αρνηθεί να
υποταχθεί στην Αθήνα, η τελευταία θα του επιτεθεί, μόνο και μόνο επειδή κάθε
μεγάλη δύναμη έχει τάση να επεκτείνεται: το αντίθετο θα εθεωρείτο ένδειξη
αδυναμίας. Οι Μήλιοι δεν υπακούουν και η Αθήνα καταστρέφει την πόλη τους,
εκτελεί τους άνδρες που μπορούν να φέρουν όπλα και μετατρέπει γυναίκες και
παιδιά σε σκλάβους.

Το συμπέρασμα του Θουκυδίδη είναι ότι αφού ο πόλεμος αποτελεί συνέχεια της
πολιτικής και η πολιτική ουδεμία σχέση έχει με την ηθική, άρα «δίκαιος»
πόλεμος δεν υπάρχει ούτε, κατ’ επέκταση, «δικαίωμα στον πόλεμο». Ο Ουόλσερ
διαφωνεί. Από τα τέλη ήδη της δεκαετίας του ’70, οπότε πρωτοκυκλοφόρησε το
βιβλίο του, ο φιλόσοφος επεσήμαινε ότι αφού κάθε πόλεμος είναι κακός, εκείνος
που τον ξεκινά έχει πάντα άδικο. «Δίκαιος» πόλεμος είναι έτσι εκείνος που
κάνει όποιος είναι καταδικασμένος να αμυνθεί (για παράδειγμα, οι Βιετκόνγκ) ή
όποιος, επειδή έχει τα μέσα, σπεύδει να βοηθήσει το θύμα της επίθεσης (για
παράδειγμα, οι επεμβάσεις των Βιετναμέζων στην Καμπότζη του Πολ Ποτ ή των
Τανζανών στην Ουγκάντα του Αμίν Νταντά).

Η μη επέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις ενός κράτους, λέει ο Ουόλσερ σε
συνέντευξή του στη «Μοντ», είναι γενικά ένας καλός κανόνας: δεν μπορούμε να
τον επικαλούμαστε, όμως, για να προστατεύουμε έναν πολιτικό ηγέτη που
ευθύνεται για γενοκτονία, εθνοκάθαρση ή υποδούλωση του λαού του. Τέτοιες
πράξεις συνιστούν «ύβρι κατά της ανθρώπινης αξιοπρέπειας», όπως θα έλεγαν οι
παλιοί νομικοί. Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι αποτελεί χρέος της ανθρωπότητας
να συλλαμβάνει έναν Πολ Ποτ ή έναν Αμίν Νταντά; Η απάντηση βρίσκεται σ’ αυτό
που οι φιλόσοφοι αποκαλούν «ατελές χρέος». Μ’ άλλα λόγια, κάποιος πρέπει να
παρεμβαίνει, αλλά κανένα μεμονωμένο κράτος δεν είναι υποχρεωμένο να θέσει σε
κίνδυνο τη ζωή των στρατιωτών του. Δεδομένου λοιπόν του ρόλου που έπαιξαν
αυτόν τον αιώνα οι ευρωπαϊκές δυνάμεις στα Βαλκάνια, το ΝΑΤΟ ήταν στην
περίπτωση του Κοσσυφοπεδίου το πλέον κατάλληλο όργανο για να επέμβει ­ παρ’
όλο που θα ήταν προτιμότερη η δράση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, χωρίς τις ΗΠΑ.

Κάθε πόλεμος, όμως, έχει κανόνες. Πρέπει, για παράδειγμα, να ελαχιστοποιείς
τις απώλειες των αμάχων. Δεν δικαιούσαι να σκοτώνεις εκ του ασφαλούς. Η μη
συμμόρφωση σ’ αυτούς τους κανόνες, καταλήγει ο Ουόλσερ, στρέφεται πάντα
εναντίον του «εγκληματία» στρατιώτη. Κι αυτό όχι γιατί τον εκδικείται η Θεία
Πρόνοια, αλλά επειδή αποτελεί κοινή πεποίθηση ότι ακόμη και στην κορύφωση της
βίας τίποτα δεν είναι προκαθορισμένο: οι πρωταγωνιστές μπορούν πάντα να κάνουν
ορισμένες επιλογές αντί για κάποιες άλλες.