Το «τέλος»… του συμμαθητή!

Στις αρχές της σχολικής χρονιάς είδαν το φως των ψιλών της δημοσιότητας τρία
νέα επεισόδια σχολικής βίας. Στις 11 Σεπτεμβρίου, στο Λύκειο Μελισσίων, δύο
μαθητές «επιτέθηκαν και γρονθοκόπησαν τον καθηγητή τους θεωρώντας τον βασικό
υπαίτιο για το γεγονός ότι δεν έκρινε προβιβαστέο τον έναν από τους δύο». Την
ίδια μέρα πατέρας μαθητή «ξυλοκόπησε την καθηγήτρια Αγγλικών της κόρης του στα
Καλάβρυτα, επειδή τον Ιούνιο την είχε αφήσει ανεξεταστέα», ενώ λίγες εβδομάδες
αργότερα (26 Οκτωβρίου) στο σχολικό συγκρότημα της Γκράβας «ένας μαθητής
μαχαίρωσε τον συμμαθητή του λίγα μέτρα από την πόρτα της τάξης τους». Αν και
δεν είναι λίγα τα επεισόδια ανάμεσα σε μαθητές και εκπαιδευτικούς τα οποία
καταγράφηκαν τα τελευταία χρόνια και συνθέτουν ένα μόνο τμήμα της βίας που
«προσγειώνει» τις πρακτικές της μέσα στις σχολικές αίθουσες, παράλληλα, πέρα
από την «έμψυχη αντιπαράθεση», το σχολείο ως χώρος φαίνεται να αποτελεί
προνομιακό πεδίο για την ανάπτυξη ενός ιδιότυπου βανδαλισμού, καθώς
απολαμβάνει ολοένα και περισσότερο την καταστροφική μανία, όπως αυτή
εκδηλώνεται και αποτυπώνεται στις χιλιάδες κατεστραμμένες καρέκλες και θρανία,
στις πόρτες και τα παράθυρα, στους πίνακες και τους τοίχους.

Σε ποιο έδαφος εκκολάπτονται οι επιθετικές και βίαιες συμπεριφορές στον χώρο
του σχολείου και μεταξύ των ατόμων που συνθέτουν το «ζωντανό του στοιχείο», η
«κρίση της σχολικής αίθουσας», η «αταξία» στην τάξη που αναπαράγει με δομή
ρωσικής μπάμπουσκας τις «αποικίες» της σε όλη την έκταση του σχολικού χώρου;

Η μελέτη της βίας στον σχολικό χώρο είναι, βεβαίως, μια γενίκευση της
κοινωνικής βίας στο σχολείο και παράλληλα ισοδυναμεί με την εξέταση του
νοήματος των εκπαιδευτικών πρακτικών που υλοποιούνται στον χώρο αυτό. Έχει
παρατηρηθεί ότι όσο πιο αρνητικές και δυσάρεστες είναι οι σχολικές συνθήκες
τόσο μεγαλύτερη είναι και η ένταση των συγκρούσεων ανάμεσα στους
εκπαιδευτικούς και στους μαθητές όσο και ανάμεσα στους ίδιους τους μαθητές.
Στις συντεταγμένες του «παραβατικού σχολείου» συγκατοικούν η μετατροπή του σε
εξεταστικό κέντρο, οι λίγες προσωπικές σχέσεις εκπαιδευτικών – μαθητών, η
έλλειψη κοινωνικών και δημιουργικών δραστηριοτήτων, ο αυταρχικός τρόπος
διαπαιδαγώγησης που βάζει τον εξαναγκασμό πάνω από την κατανόηση και την ποινή
πάνω από την πειθώ. Παράλληλα, είναι γνωστό ότι στη σχολική τάξη επιτελούνται
πολλές διαδικασίες στιγματισμού ­ και πολλές φορές συμβάλλει σ’ αυτό και η
συμπεριφορά ορισμένων εκπαιδευτικών ­ κυρίως σε μαθητές με χαμηλές, κακές
επιδόσεις.

Η υποτίμηση και η απόρριψη ­ σ’ ένα σχολικό πεδίο που αντιπαραθέτει μια
καταπιεστική ομοιογένεια απέναντι στην ετερογένεια της προπαρασκευής, των
ενδιαφερόντων και των αναγκών του πληθυσμού του ­ γίνεται η πηγή μιας
συσσωρευμένης μνησικακίας από τη μεριά των μαθητών εκείνων που εισπράττουν
αποτυχίες και στοιβάζουν ευθύς εξαρχής ματαιώσεις και αποκλεισμούς.

Έτσι δεν αργεί να ξεσπάσει η οργή και το μίσος, στην αρχή στα θρανία και τις
καρέκλες, αργότερα σ’ αυτά που ενσαρκώνουν ό,τι χειρότερο υπάρχει γι’ αυτούς:
το Γραφείο των καθηγητών, τα απουσιολόγια, τα βιβλία, το σχολείο ολόκληρο και
μαζί ο εκπαιδευτικός, ο οποίος, αρκετές φορές, γίνεται ο αποδιοπομπαίος τράγος
της μαθητικής αντίδρασης, στον βαθμό που φαίνεται να αντιπροσωπεύει τα «μεγάλα
βάσανα»: τις εξετάσεις, τη βαθμολογία, τις ποινές.

Πόσο οι πρόσφατες εκπαιδευτικές αλλαγές προωθούν, πράγματι, όπως υπαινίσσεται
το ΥΠΕΠΘ, ένα νέο κλίμα στην τάξη που θα αναβαθμίσει την επικοινωνιακή σχέση
εκπαιδευτικών και εκπαιδευομένων; Ποια είναι τα προγνωστικά των μαθητών για
τις προοπτικές τών μεταξύ τους σχέσεων και των σχέσεών τους με τους καθηγητές;
Η ανάγνωση του πίνακα φανερώνει ότι η συντριπτική πλειονότητα των μαθητών που
ναυσιπλοούν ήδη στα χωρικά ύδατα του Ενιαίου Λυκείου κάθε άλλο παρά αισιόδοξοι
παρουσιάζονται για την προοπτική του κλίματος επικοινωνίας και συνεργασίας που
θα προκύψει από την εφαρμογή των εκπαιδευτικών αλλαγών.

Έχουμε επισημάνει και με άλλη ευκαιρία ότι στις προδιαγραφές του Ενιαίου
Λυκείου καταγράφεται μια υπερβολική εμμονή στην επιλεκτική λειτουργία του
σχολείου. Οι συνεχείς εξεταστικές δοκιμασίες, όπου η διόρθωση κυνηγά τη
χίμαιρα της αντικειμενικότητας, η χρήση πολλαπλών τεχνικών αξιολόγησης, η
κρισιμότητα και η οριστικότητα του βαθμού, η επιβολή του ισομορφισμού με την
τράπεζα ερωτήσεων απ’ όπου οι εκπαιδευτικοί θα αναγκάζονται να αλιεύουν την
εξεταστέα ύλη όχι μόνο αποξηραίνουν κάθε προσπάθεια επικοινωνίας μεταξύ
εκπαιδευτικών και εκπαιδευομένων, αλλά ναρκοθετούν και οποιαδήποτε μορφή
συνεργασίας. Η μαθησιακή διαδικασία κινδυνεύει να καταδυναστευτεί ολοκληρωτικά
από το άπλωμα των εξεταστικών δοκιμασιών και την ανάγκη ανταπόκρισης σ’ αυτές,
και εκπαιδευτικοί και εκπαιδευόμενοι εξωθούνται να μεταφέρουν στην καρδιά της
σχολικής αίθουσας ρόλους εξεταστών – διορθωτών – βαθμολογητών αφενός και
εξεταζομένων αφετέρου, καθώς το εκπαιδευτικό έργο καλείται να εστιάσει σε μια
τεχνολογία των εξετάσεων, στην οργάνωση και διευθέτηση των προβλεπόμενων
εξεταστικών δοκιμασιών.

Σ’ αυτό το περιβάλλον, όπου ο εκπαιδευτικός καλείται να εξαντλήσει τον ρόλο
του στο πώς θα τεστάρει, επιτηρήσει, κατατάξει, διαφοροποιήσει, ιεραρχήσει
τελικά με «αντικειμενικό» τρόπο τον μαθητικό πληθυσμό, όπου ευτελίζεται σε
τυπικό χρήστη των «άνωθεν οδηγιών» και άγρυπνο επιτηρητή της εφαρμογής τους,
το εκπαιδευτικό έργο διολισθαίνει σε μια ρουτινιάρικη, παθητική, άψυχη και
απρόσωπη σχέση που βραχυκυκλώνει και ναρκοθετεί τα δίκτυα επικοινωνίας μεταξύ
εκπαιδευτικών και εκπαιδευομένων.

Παράλληλα, η εμπλοκή των μαθητών σε ένα σύστημα όπου το μέλλον του καθενός
προσφέρεται όχι μόνο σαν ανεξάρτητο από το μέλλον των άλλων αλλά σαν
ανταγωνιστικό, ο ατομικισμός, η σύγκριση των επιδόσεων και η βαθμοθηρία που
καλλιεργούν στάσεις και πρακτικές θεμιτού ή αθέμιτου ανταγωνισμού δημιουργούν
στη σχολική ζωή συνθήκες περιθωριοποίησης όχι μόνο στις ουσιαστικές
διαδικασίες μάθησης, αλλά και στη συνεργασία και την αλληλεγγύη.

Σ’ αυτό ακριβώς το έδαφος, στο οποίο αναπτύσσεται η περιχαράκωση μαθητών και
εκπαιδευτικών, η έννοια «συμμαθητής» κινδυνεύει να εξοστρακιστεί από το
σχολικό λεξιλόγιο, ενώ παράλληλα εμφανίζεται ένας κάθετος και βαθύς διχασμός
του μαθητικού πληθυσμού σε δύο υποσύνολα, στους «ουραγούς» και τους
«μπροστάρηδες», σ’ αυτούς που από τα πρώτα τους βήματα στις λυκειακές τάξεις,
στιγματισμένοι με τη σχολική αποτυχία, εσωτερικεύουν την πεποίθηση ότι
βρίσκονται σε εχθρικό έδαφος και σ’ αυτούς που λειτουργούν σαν άλογα κούρσας,
μέσα σε ένα έντονα ανταγωνιστικό περιβάλλον.

Στο πλαίσιο αυτό, ο «εσωτερικός εχθρός» της παραίτησης, της ήττας και της
αδιαφορίας, από τη μια, και του αδιέξοδου ανταγωνισμού, από την άλλη, αποτελεί
το «εκρηκτικό μείγμα» της μαθητικής αντίδρασης που ηγεμονεύει ως «πνεύμα και
ως σώμα» στα όρια του σχολικού και εξωσχολικού χώρου.